ผ่าปมภาษีลาภลอย ชาวเน็ตกางข้อเสีย-ผลกระทบ ทำไมยุโรปถึงทยอยเลิก? เตือนไทยอย่าซ้ำรอย

13 พฤศจิกายน 2569 ผู้ใช้เฟซบุ๊กชื่อ "Johnny Pereira" โพสต์ข้อความระบุว่า เมื่อกี้นั่งไถฟีด เห็นข่าว พรรคประชาชนเสนอ "ภาษีลาภลอย" เพื่อเก็บกำไร "กำไรส้มหล่นจากสถานการณ์พิเศษ (เช่น สงคราม)" (จากธุรกิจโรงกลั่น) เป็นภาษีเก็บจากกำไรที่เกินจากค่าเฉลี่ยปกติ ในอัตรา 75% ของกำไรส่วนเกิน

ในการแถลงข่าว คนจากพรรคประชาชนอ้างว่ามีหลายแห่งจัดเก็บอยู่ อ้างอิงประเทศในยุโรป ผมเลยค้นข้อมูลต่อ
อยากจะบอกว่า คนของพรรคประชาชน เขาพูดไม่หมดครับ

ประเทศในยุโรป ด้วยคำสั่งของ EU บังคับให้ทุกประเทศสมาชิกออกกฏหมายลาภลอยในช่วงปี 2022-2023 (หวังว่าจะได้เงินมาบรรเทาผลกระทบจากสงครามยูเครน) ดังนั้นทุกประเทศสมาชิก EU ก็ออกกฏหมายดังกล่าวจริงๆ

แต่เมื่อข้อบังคับของ EU หมดอายุลง เนื่องจากกฏหมายสร้างปัญหาให้มากมาย หลายประเทศได้ยกเลิก กฏหมายลาภลอย ไปแล้ว

ปัจจุบันในยุโรป เหลือเพียง 2 ประเทศ ที่ยังบังคับใช้กฏหมายลาภลอย คือ
โรมาเนีย เก็บ 0.5% ของรายได้
โปรตุเกส เก็บ 33% ของกำไรส่วนเกิน
จะเห็นว่าประเทศที่ยังเก็บภาษี ก็เก็บในอัตราไม่สูงมาก แบบที่พรรคประชาชนเสนอครับ

ต่อไปนี้ คือข้อสรุปเรื่องภาษีลาภลอย ครับ

------------------------------------------------------

ความจริงเรื่อง "ภาษีลาภลอย" (Windfall Tax): บทเรียนจาก US, UK สู่ยุโรป ทำไมเก็บแล้วมีปัญหา จนต้องทยอยยกเลิก?

เวลาพูดถึงข้อเสนอการเก็บ "ภาษีลาภลอย" (Windfall Tax) จากโรงกลั่นน้ำมันในอัตราสูงถึง 75% โดยอ้างอิงว่า "ต่างประเทศเขาก็ทำกัน" หลายคนอาจเข้าใจผิดว่านี่คือระบบภาษีมาตรฐานสากลที่ประเทศพัฒนาแล้วใช้กันอย่างได้ผล

แต่หากกางประวัติศาสตร์เศรษฐกิจโลกดูจริงๆ ตั้งแต่ยุคบุกเบิกอย่าง สหรัฐอเมริกา (US) และ สหราชอาณาจักร (UK) มาจนถึงยุคหลังสงครามยูเครนใน สหภาพยุโรป (EU) จะพบความจริงตรงกันว่า ภาษีลาภลอยเป็นมาตรการที่มีปัญหาในทางปฏิบัติสูงมาก จนประเทศที่เคยนำมาใช้ต่างทยอย "ยกเลิก" ไปแล้วเกือบทั้งหมด

1. บทเรียนรุ่นบุกเบิก: สหรัฐอเมริกา (US) และ อังกฤษ (UK) เริ่มก่อน เจ็บก่อน และเลิกไปแล้ว

ก่อนที่ยุโรปจะนำมาใช้เมื่อไม่กี่ปีมานี้ มหาอำนาจอย่างสหรัฐฯ และอังกฤษเคยทดลองใช้ภาษีลาภลอยมาก่อนตั้งแต่ทศวรรษ 1980–1990 และได้พิสูจน์ให้เห็นถึงความล้มเหลวมาแล้ว:
สหรัฐอเมริกา (ใช้ปี 1980 – ยกเลิกถาวรปี 1988): สมัยวิกฤตน้ำมันโลกปี 1980 รัฐบาลสหรัฐฯ ออกกฎหมาย Crude Oil Windfall Profit Tax เก็บภาษีลาภลอยสูงถึง 70% จากผู้ผลิตน้ำมันในประเทศ แต่ผลลัพธ์กลับพังไม่เป็นท่า รายงานของสถาบันวิจัยรัฐสภาสหรัฐฯ (CRS) พบว่า เก็บภาษีได้จริงเพียง 1 ใน 4 ของที่ประเมินไว้ แถมยังทำให้บริษัทในสหรัฐฯ ลดการขุดเจาะน้ำมันในประเทศลงถึง 8% จนอเมริกาต้องหันไปพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันจากต่างชาติมากขึ้น สุดท้ายสหรัฐฯ จึงสั่ง ยกเลิกกฎหมายนี้ทิ้งอย่างถาวรในปี 1988 และไม่เคยนำมาใช้กับโรงกลั่นน้ำมันอีกเลยจนถึงปัจจุบัน

สหราชอาณาจักร (UK): อังกฤษเคยใช้ภาษีลาภลอยเฉพาะกิจในปี 1981 และปี 1997 (เก็บจากกิจการสาธารณูปโภคที่แปรรูปจากรัฐ) แล้วก็ ยกเลิกไปทั้งหมด ส่วนในวิกฤตพลังงานยุคปัจจุบัน กฎหมายของ UK ไม่ได้เก็บภาษีลาภลอยจาก "โรงกลั่นน้ำมัน" เลยแม้แต่ปอนด์เดียว เพราะรู้ดีว่าจะกระทบห่วงโซ่อุปทานน้ำมันสำเร็จรูป โดย UK เลือกเก็บเฉพาะ "หลุมขุดเจาะน้ำมันดิบในทะเลเหนือ" เท่านั้น ซึ่งปัจจุบันก็กำลังเจอวิกฤตบริษัทพลังงานแห่ถอนทุนและลดการผลิตในทะเลเหนือลงอย่างหนัก

2. ยุโรป (EU) เพิ่งลองใช้กับ "โรงกลั่น" หลังสงครามยูเครน แล้วพบปัญหาใหญ่ 4 ข้อ

สำหรับการนำภาษีลาภลอยมาเก็บกับ "โรงกลั่นน้ำมัน" เพิ่งเกิดขึ้นครั้งแรกอย่างเป็นระบบเมื่อปลายปี 2022 หลังสงครามรัสเซีย-ยูเครน โดยสหภาพยุโรป (EU) ออกระเบียบฉุกเฉินบังคับให้ 27 ประเทศสมาชิก เก็บภาษีจากบริษัทพลังงานและโรงกลั่นที่มีกำไรเกิน 120% ของค่าเฉลี่ย 4 ปีก่อนหน้า ในอัตราขั้นต่ำ 33% (บางประเทศตั้งเพดานสูงถึง 75% เช่น ไอร์แลนด์)
แต่เมื่อนำไปบังคับใช้จริงในช่วงปี 2022–2023 กลับเกิดปัญหาตามมามากมาย จนคณะกรรมาธิการยุโรป (European Commission) และสถาบันวิจัยภาษีระดับโลกอย่าง Tax Foundation สรุปบทเรียนความล้มเหลวไว้ 4 ข้อ:

ปัญหาที่ 1: เก็บเงินได้น้อยกว่าที่ฝันไว้มาก (บางประเทศเก็บได้ "0 ยูโร")
รัฐบาลในยุโรปต้องใช้งบอุดหนุนค่าพลังงานให้ประชาชนสูงถึง 3.4 แสนล้านยูโร แต่เก็บภาษีลาภลอยรวมกันทั้ง EU ตลอด 2 ปีได้เพียง 2.61 หมื่นล้านยูโร (คิดเป็นแค่ 7% ของเงินที่ต้องใช้จริง)

ซ้ำร้าย หลายประเทศ เช่น ฟินแลนด์ สวีเดน และลิทัวเนีย เก็บภาษีตัวนี้ได้ "0 ยูโร" เพราะธุรกิจโรงกลั่นมีความผันผวนสูง เมื่อนำผลขาดทุนสะสมและต้นทุนสต็อกน้ำมันมาหักลบทางบัญชีแล้ว แทบไม่มีกำไรส่วนเกินเหลือให้เก็บตามสูตรที่ตั้งไว้

ปัญหาที่ 2: บริษัทพลังงานระงับแผนลงทุนและย้ายเงินทุนหนี (Capital Flight)
แม้โรงกลั่นจะรื้อตึกหนีไม่ได้ แต่ "เม็ดเงินลงทุนใหม่" ย้ายหนีได้ทันที

ตัวอย่างที่ชัดเจนคือ สเปน ที่พยายามจะต่ออายุภาษีลาภลอยออกไป ปรากฏว่าบริษัทพลังงานและโรงกลั่นยักษ์ใหญ่ (เช่น Repsol และ Cepsa) ประกาศ แช่แข็งแผนการลงทุนพลังงานสะอาดมูลค่ารวมกว่า 30,000 ล้านยูโร (ราว 1.1 ล้านล้านบาท) และขู่ย้ายงบไปลงทุนประเทศอื่น จนสุดท้ายรัฐสภาสเปนต้องโหวตคว่ำและยกเลิกภาษีพลังงานไปเมื่อปลายปี 2024–2025

ขณะที่ยักษ์ใหญ่อย่าง ExxonMobil และ Shell ก็ชะลอแผนลงทุนในยุโรป แล้วหันไปทุ่มงบในสหรัฐอเมริกาที่ไม่เก็บภาษีลาภลอยแทน

ปัญหาที่ 3: คดีความฟ้องร้องเต็มศาลยุโรป
ธรรมชาติของธุรกิจโรงกลั่นมีปีที่ขาดทุนสต็อกน้ำมันหนักหน่วง (เช่น ช่วงโควิดปี 2020 ที่ขาดทุนกันมหาศาล) สลับกับปีที่ค่าการกลั่นพุ่งสูง

การที่รัฐเลือกหยิบเฉพาะ "ปีที่กำไรดี" มาเก็บภาษีสูงถึง 33%–75% โดยที่ "ปีที่ขาดทุน" รัฐไม่ได้ช่วยชดเชย ทำให้บริษัทน้ำมันและโรงกลั่นยื่นฟ้องต่อศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรปและศาลรัฐธรรมนูญในหลายประเทศ ฐานละเมิดหลักความเสมอภาคทางภาษีและออกกฎหมายมีผลย้อนหลัง

ปัญหาที่ 4: เสี่ยงทำให้โรงกลั่นลดกำลังการผลิต (Cut Run) ซ้ำเติมวิกฤตขาดแคลน
ในยามวิกฤตที่โลกตึงตัวเรื่องน้ำมันดีเซล สิ่งที่ต้องการที่สุดคือให้โรงกลั่นเดินเครื่องเต็ม 100%

แต่การตั้งกำแพงภาษีถึง 75% ทำให้โรงกลั่นขาดแรงจูงใจในการกลั่นน้ำมันส่วนเกิน (เหมือนที่เคยเกิดในสหรัฐฯ ยุคปี 1980) เพราะยิ่งกลั่นเพิ่มยิ่งเสี่ยงขาดทุนสต็อกน้ำมัน แต่ถ้าได้กำไรกลับถูกยึดไป 3 ใน 4 โรงกลั่นจึงอาจเลือกหยุดซ่อมบำรุงหรือลดการกลั่นลงแทน

3. บทสรุป: ยุโรปกว่า 20 ประเทศเดินตามรอย US คือ "ยกเลิกไปแล้ว"
จากปัญหาทั้งหมดข้างต้น ทันทีที่ระเบียบกลางของ EU หมดอายุลงเมื่อสิ้นปี 2023 ประเทศสมาชิกกว่า 20 ประเทศ (รวมถึงเยอรมนี ฝรั่งเศส เนเธอร์แลนด์ และไอร์แลนด์ที่เป็นต้นแบบตัวเลข 75%) ต่างตัดสินใจยุติการจัดเก็บภาษีลาภลอยจากธุรกิจน้ำมันและโรงกลั่นทันที ส่วนประเทศที่ฝืนต่ออายุออกไปอีก 1–2 ปี เช่น สเปน และสาธารณรัฐเช็ก ก็เพิ่งทยอยยกเลิกไปเมื่อสิ้นปี 2024 และ 2025 ที่ผ่านมา
ประวัติศาสตร์ตั้งแต่ สหรัฐอเมริกา อังกฤษ มาจนถึงสหภาพยุโรป จึงให้คำตอบที่ตรงกันว่า ภาษีลาภลอยไม่ใช่ยาวิเศษ แม้จะฟังดูสะใจและได้คะแนนนิยมทางการเมืองในระยะสั้น แต่เมื่อแลกกับเม็ดเงินที่เก็บได้จริงเพียงน้อยนิด การสูญเสียเม็ดเงินลงทุนระดับแสนล้าน และความเสี่ยงต่อความมั่นคงทางพลังงาน สุดท้ายประเทศเหล่านี้จึงเลือกที่จะ "ยกเลิก" และไม่นำมาใช้เป็นการถาวร

-------------------------------

คำถามตัวใหญ่ๆ

ในเมื่อภาษีชนิดนี้มีข้อเสียมากมาย และหลายประเทศยกเลิกไปแล้ว
ทำไมพรรคประชาชนจึงเสนอภาษีดังกล่าวเข้าสภา

พวกเขาไม่รู้ว่ากฏหมายมันมีข้อเสียหรืออย่างไร
หรือว่าจริงๆ แล้วเขาก็รู้ และเขาก็รู้ด้วยว่ามันจะไม่ผ่านสภาฯ แน่ๆ

แต่การได้อภิปรายกล่าวหาผู้ขัดขวางการออกกฏหมายนี้ ว่า "ปกป้องนายทุน" มันเย้ายวนใจนัก