เรื่องนี้มีประวัติ : เจ้าดารารัศมี พระราชชายา

คนไทยจำนวนมากอาจคุ้นเตยกับคำว่าเจ้าจอมมายาวนานแล้ว แต่หลายคนอาจยังสงสัยว่าเจ้าจอมคือใคร เกี่ยวข้องกับพระมหากษัตริย์อย่างไร แล้วยังมีคำถามต่อไปว่าพระอัครมเหสี และพระพระมเหสี คือใคร ทำไมจึงมีชื่อตำแหน่งเรียกต่างกันไป และมีคำถามตามมาว่าพระราชชายา คือตำแหน่งอะไร

เมื่อกล่าวถึงลำดับพระภรรยาเจ้าของพระมหากษัตริย์ตั้งแต่อดีต (นับจากกรุงศรีอยุธยา) จะมีลำดับชั้นที่หลากหลาย ดังนี้ เช่น เจ้าจอมมารดา เจ้าจอม พระสนมเอก และพระสนม เป็นต้น


ในอดีต พระมหากษัตริย์ทรงมีพระมเหสี และบาทบริจาริกาเป็นจำนวนมาก เพราะเป็นเครื่องแสดงความบริบูรณ์ และมีบุญญาธิการ รวมถึงพระบารมีของพระมหากษัตริย์ นอกจากนั้น การมีบาทบริจาริกาจำนวนมาก ยังมีความสัมพันธ์กับพระบรมเดชานุภาพ ซึ่งแสดงออกถึงพระราชอำนาจทางการเมือง ในรูปแบบการพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกันระหว่างพระมหากษัตริย์กับเหล่าขุนนางชั้นผู้ใหญ่ รวมถึงเหล่าพ่อค้าคหบดีผู้มั่งคั่ง แล้วยังรวมถึงเจ้าเมืองหรือผู้ปกครองประเทศราชด้วย เพื่อให้เป็นเครื่องช่วยค้ำจุนสถาบันพระมหากษัตริย์ให้เข้มแข็งยิ่งใหญ่เกรียงไกร

ดังนั้น จึงพบว่า เหล่าบรรดาขุนนาง พ่อค้าคหบดี และเจ้าผู้ครองประเทศราช จึงน้อมเกล้าฯ ถวายลูกหลานที่เป็นหญิงเป็นบาทบริจาริกา แต่การมีบาทบริจาริกามากมาย มิได้เป็นเครื่องบ่งชี้เรื่องความสำเริงสำราญส่วนพระองค์ตามที่คนบางกลุ่มเข้าใจผิด แต่เป็นเพราะความจำเป็นเพื่อความมั่นคงถาวรของพระราชอำนาจ และเพื่อความมั่นคงของพระราชอาณาจักร

ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงมีบาทบริจาริกาหลายองค์ แต่เมื่อยึดตามหลักกฎมณเฑียรบาลแล้ว กำหนดชัดเจนว่าพระมหากษัตริย์ทรงมีพระภรรยาเจ้าได้เพียง 4 ตำแหน่ง คือพระอัครมเหสี พระมเหสี พระราชเทวี และพระอรรคชายา โดยพระภรรยาเจ้าในพระมหากษัตริย์หมายความถึงเฉพาะสตรีผู้ถือกำเนิดในวังหลวง มีพระราชฐานะเป็นลูกสาวหรือหลานสาวของพระมหากษัตริย์ หรือเจ้านายชั้นสูง โดยเมื่อขึ้นเป็นพระภรรยาของพระมหากษัตริย์แล้ว จึงจะได้ดำรงพระราชฐานันดรศักดิ์พระภรรยาเจ้า แต่ทั้งนี้สุดแต่ว่าจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อยู่ในพระราชฐานันดรศักดิ์ใด


ในรัชกาลที่ 5 ยังแบ่งย่อยพระภรรยาออกเป็นชั้นลูกหลวง หมายถึง พระองค์ที่ทรงเป็นลูกสาวของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 หรือเป็นพระน้องนางต่างมารดาในรัชกาลที่ 5 อาทิ พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง ตำแหน่งพระบรมราชินีนาถ คือสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง ตำแหน่งพระบรมราชเทวี คือ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า และสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี

พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง ตำแหน่ง พระราชเทวี คือ สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าสุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี)

ส่วนภรรยาชั้นหลานหลวง หมายถึง ผู้ทรงมีศักดิ์เป็นหลานสาวของรัชกาลที่ 4 ได้แก่ พระภรรยาเจ้าชั้นหลานหลวง ตำแหน่ง พระอรรคชายา คือ พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฎ ปิยมหาราชปดิวรัดา พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ และพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา

นอกจากนั้น รัชกาลที่ 5 ทรงเพิ่มตำแหน่งพระภรรยาเจ้าอีก 1 ตำแหน่ง นอกเหนือจากตำแหน่งพระภรรยาเจ้าทั้ง 4 ตำแหน่งที่ปฏิบัติมาตั้งแต่ครั้นกรุงศรีอยุธยา คือ ตำแหน่งพระราชชายา โดยพระราชทานแด่เจ้าดารารัศมี โดยตำแหน่งนี้เทียบเท่าพระอรรคชายา ทรงตั้งเพื่อพราชทานเกียรติยศแก่ผู้ครองตำแหน่งในฐานะเจ้าหญิงแห่งนครล้านนา

ส่วนบาทบริจาริกา พระสนม และเจ้าจอม หมายถึง บรรดานางสนองพระโอษฐ์ของพระมหากษัตริย์ ตำแหน่งนี้ไม่จำกัดเฉพาะสามัญชนที่เข้ารับหน้าที่ แต่ยังรวมถึงธิดาของพระบรมวงศานุวงศ์ด้วย โดยหากสตรีสามัญชน เมื่อได้ตำแหน่งพระสนมเจ้าจอมแล้ว ก็ยังคงถือเป็นสามัญชน ไม่มีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้า แต่ถ้าหากมีพระโอรสหรือพระธิดากับพระมหากษัตริยบ์ ลูกจะมีพระยศเป็นเจ้าชาย หรือเจ้าหญิงชั้นโท โดยเจ้าจอมที่มีลูก จะได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์สูงขึ้นเป็นเจ้าจอมมารดา และเจ้าคุณจอมมารดา ซึ่งนับเป็นตำแหน่งพิเศษ

ย้อนกลับไปดูในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ในครั้งนั้นเหล่าบรรดาพระสนมเจ้าจอมจะมีสถานะสูงส่ง เนื่องจากเป็นผู้อยู่ในพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์ มีการกำหนดตำแหน่งพระสนมเอกไว้ชัดเจน 4 ตำแหน่ง มีบรรดาศักดิ์ ดังนี้

ท้าวอินทรสุเรนทร ตำแหน่งพระสนมเอก ที่มาจากราชวงศ์สุพรรณภูมิ
ท้าวศรีสุดาจันทร์ ตำแหน่งพระสนมเอก ที่มาจากราชวงศ์อู่ทอง
ท้าวอินทรเทวี ตำแหน่งพระสนมเอก ที่มาจากราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราช
ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ตำแหน่งพระสนมเอก ที่มาจากราชวงศ์พระร่วง
เรื่องนี้มีประวัติสัปดาห์นี้เสนอพระราชประวัติเจ้าดารารัศมี พระราชชายา

เจ้าดารารัศมีประสูติ เมื่อวันอังคารที่ 26 สิงหาคม พ.ศ. 2416 ณ คุ้มหลวง กลางนครเชียงใหม่ เป็นพระธิดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ และแม่เจ้าทิพเกสร (เทพไกรสร) เมื่อสมัยวัยเยาว์ได้รับการศึกษาจากพระชนกและชนนี จนมีความรู้เรื่องอักษรไทยเหนือและใต้ จนกระทั่งเมื่อ เจ้าดารารัศมีทรงเจริญชันษาได้ 11 ปี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณราโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าอินทวิชยานนท์ จัดพิธีโสกันต์ โดยรัชกาลที่ 5 พระราชทานเครื่องโสกันต์ชั้นเจ้าฟ้าให้เจ้าดารารัศมีทรงในพิธี มีการบันทึกว่า ในขณะนั้น สมเด็จพระนางเจ้าวิคตอเรีย แห่งอังกฤษ ทรงขอตัวเจ้าดารารัศมีไปเป็นพระธิดาบุญธรรม เพราะมีพระราชประสงค์จะผนวกแคว้นลานนารวมกับประเทศพม่า รัชกาลที่ 5 ทรงเห็นว่าหากดำเนินนโยบายต่างประเทศผิดพลาด หัวเมืองทางเหนืออาจตกเป็นอาณานิคมของอังกฤษ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กรมหลวงพิชิตปรีชากร เชิญเครื่องเพชรไปพระราชทานเจ้าดารารัศมี พร้อมด้วยพระราชสาส์นถึงพระเจ้าอินทวิชยานนท์ว่า ทรงขอหมั้นเจ้าดารารัศมี พร้อมทั้งพระราชทานคำมั่นสัญญาว่า จะไม่เหยียบย่ำ จะยกย่องเสมอกัน ครั้นเมื่อ เจ้าดารารัศมีตามเสด็จพระบิดา ที่เสด็จมาร่วมงานพระราชพิธีลงสรง และเฉลิมพระนามสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมงกุฎราชกุมาร รัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าดารารัศมี ถวายตัวเข้ารับราชการฝ่ายใน ฐานะเจ้าจอม เมื่อวันที่ 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2429 ต่อมาในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2429 เจ้าดารารัศมี เสด็จไปประทับในวังหลวง จนประสูติพระธิดาพระนาม พระองค์เจ้าวิมลนาถนพสี แต่สิ้นพระชนม์เสียตั้งแต่ชันษาประมาณ 3 ชันษาเศษ

ในขณะประทับในพระบรมมหาราชวัง พระราชชายา ฯ ได้เชิญครูดนตรีไทยเข้าไปสอนในวัง และส่งคนของตำหนักบางคนออกไปเรียนดนตรีไทยนอกเขตพระราชฐาน เช่น เจ้าเทพกัญญาออกไปเรียนซอกับพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) ที่บ้านตรอกไข่ เสาชิงช้า เป็นต้น ส่วนครูดนตรีที่เข้าไปสอนในวังมี ครูช้อย สุนทรวาทิน ครูช้อยพิการสายตา จึงต้องให้หลวงบรรเลงเลิศเลอ (กร กรวาทิน) เป็นผู้จูงเข้าไปส่งที่หน้าวัง ครูหม่อมผิว ในพระยานรรัตนราชมานิตย์ (โต มานิตยกุล) และพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์)


พระญาติของพระราชชายา ฯ ร่ำเรียนดนตรีไทยจนมีความสามารถมาก แล้วเป็นครูถ่ายทอดวิชาให้ผู้อื่นต่อ เช่น เจ้าบัวชุม ณ เชียงใหม่ และเจ้าเทพกัญญา บูรณพิมพ์ ส่วนพระราชชายา ฯ ทรงถนัดจะเข้มาก และทรงซอได้ดี แต่โปรดทรงจะเข้มากกว่า จึงทรงสอนเจ้าโสภา เพ็งพุ่ม (หลังจากนั้นเจ้าโสภาได้ไปเป็นครูสอนดนตรีไทยที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่)
ภายหลังจากพระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระบิดาถึงแก่พิราลัย เมื่อปี พ.ศ. 2440 ในต่อมา เจ้าจอมมารดารัศมี มีพระประสงค์จะเสด็จกลับไปเยี่ยมพระประยูรญาติ และถวายความเคารพพระอัฐิพระบิดา จึงกราบบังคมทูลลากลับนครเชียงใหม่ พร้อมกับเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ พระเชษฐา ผู้เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 8 ที่เสด็จลงมาเฝ้าทูลละอองธุลีรัชกาลที่ 5 ณ กรุงเทพ รัชกาลที่ 5 พระราชทานพระบรมราชานุญาต แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ จัดพระราชพิธีสถาปนาพระอิสริยยศเจ้าดารารัศมี จากเจ้าจอมมารดาขึ้นเป็น พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

หลังจากที่พระราชชายาฯ เสด็จกลับจากนครเชียงใหม่ได้เพียง 10 เดือน ก็ทรงประสบความเศร้าโศกอันยิ่งใหญ่อีกครั้ง เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453
ครั้นเมื่อ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 เถลิงถวัลยราชสมบัติพระราชชายา เจ้าดารารัศมียังคงประทับ ณ พระตำหนักสวนฝรั่งกังไส พระราชวังดุสิต จนกระทั่งปี พ.ศ. 2457 จึงได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเสด็จกลับนครเชียงใหม่ แล้วยังเสด็จกลับมาประทับในกรุงเทพฯ บ้าง ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 พระราชชายา ฯ เสด็จกลับไปประทับที่เชียงใหม่เป็นการถาวร แต่พระราชชายาฯ ได้ทรงนำครูดนตรีไทยจากกรุงเทพฯ ขึ้นไปสอนดนตรีที่คุ้มในเชียงใหม่มาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 โดยครูดนตรีไทยจากกรุงเทพฯ มีดังนี้ ครูรอดและครูชั้น อักษรทับ ครูฉัตร และครูช่อ สุนทรวาทิน เป็นต้น จึงนับได้ว่าพระราชชายาฯ ทรงเป็นกำลังสำคัญในการถ่ายทอดดนตรีไทยให้แพร่หลายในแคว้นลานนา นอกจากนั้น พระราชชายา ฯ ยังทรงนิพนธ์เพลงไว้หลายเพลง เช่น เพลงน้อยใจยา ซึ่งเป็นเพลงที่มีชื่อเสียงมากมาย และยังเป็นที่นิยมมาจนถึงปัจจุบันนี้ และยังทรงประดิษฐ์และปรับปรุงท่ารำหลายชุด โดยที่โดดเด่นเป็นที่รู้จักมากแพร่หลายมากที่สุดคือ ฟ้อนม่านมุยเชียงตา ฟ้องเล็บ และระบำซอ

พระราชชายาฯ ทรงนำศิลปะและนาฏศิลป์ไทยภาคกลางจากในพระบรมมหาราชวังไปผสมผสานกับการฟ้อนพื้นเมืองล้านนา และศิลปะของพม่า จนเป็นเอกลักษณ์ที่งดงามอ่อนช้อยมาจนถึงทุกวันนี้

พระราชชายา เจ้าดารัศมี ทรงดำรงพระชนม์ชีพอย่างสงบสุข ณ พระตำหนักดาราภิรมย์ จนสิ้นพระชนม์ด้วยโรคปัปผาสะพิการ (โรคปอด) เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2476 ณ คุ้มรินแก้ว รวมสิริพระชันษาได้ 60 ปี พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานจัดงานพระศพเป็นงานพิธีหลวง หลังจากนั้น จึงเชิญพระอัฐิส่วนหนึ่งไปบรรจุไว้ที่กู่วัดสวนดอก จังหวัดเชียงใหม่ และอีกส่วนหนึ่งเชิญไปบรรจุไว้ ณ สุสานหลวง วัดราชพิธสถิตมหาสีมาราม
