สรุปความหมายของนิพพานตามทัศนะของผู้นำทางพุทธ

1. พระพุทธเจ้า

2. พระสงฆ์ที่มีชื่อเสียงเป็นที่ยอมรับ

2.1 ท่านพุทธทาส

2.2 พระธรรมปิฎก ประยุทธ์ ปยุตฺโต

2.3 หลวงพ่อปราโมทย์ ปาโมชฺโม

2.4 พระติช นัท ฮันห์

2.5 ท่านดาไลลามะ

l 1. พระพุทธเจ้า :

ในพระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า

นิพพาน คือ ภาวะที่ดับสิ้นซึ่งกิเลส ตัณหา อุปาทาน และความทุกข์ทั้งปวง เป็นความหลุดพ้น จากสังสารวัฏ(วงจรแห่งการเกิด แก่ เจ็บ ตาย) อย่างสิ้นเชิง

ลักษณะสำคัญ :

วิราคะ (Viraga) : ความสิ้นไปแห่งราคะ (ความกำหนัดยินดี)

นิโรธะ (Nirodha) : ความดับไปแห่งทุกข์และเหตุแห่งทุกข์

โมกขะ (Mokkha) : ความหลุดพ้น

สันติ (Santi) : ความสงบ

อมตธาตุ (Amata Dhatu) : ธาตุที่ไม่ตาย ไม่ใช่สภาวะของการ “สูญ” : นิพพานไม่ใช่การขาดสูญหรือการดับไปของอัตตา (ตัวตน) เพราะโดยพื้นฐานแล้วในพระพุทธศาสนาไม่มี “อัตตา” ที่แท้จริงอยู่แล้ว

แต่เป็นการดับไปของทัศนคติผิดๆ เกี่ยวกับ“ตัวตน” และ “ความเป็นของเรา”

สภาวะที่อธิบายได้ยากด้วยภาษาทางโลก : นิพพานเป็นสภาวะที่เหนือกว่าการรับรู้ทางผัสสะและภาษาทางโลก การอธิบายจึงเป็นไปได้เพียงโดยการเปรียบเทียบหรือการกล่าวถึงสิ่งที่นิพพาน ไม่ใช่ มากกว่าที่จะอธิบายสิ่งที่นิพพาน เป็น

2.พระสงฆ์ที่มีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับ :

2.1 ท่านพุทธทาส : ท่านพุทธทาสอธิบายนิพพานในลักษณะที่ เข้าถึงได้ในชีวิตประจำวัน โดยเน้นไปที่ ความดับทุกข์ ในขณะปัจจุบัน

นิพพานชั่วคราว : การดับ ความเร่าร้อน ความกระวนกระวายใจ ความเห็นแก่ตัว ที่เกิดขึ้นในแต่ละขณะจิต

เมื่อจิตไม่ถูกครอบงำด้วยกิเลส

นิพพานสมบูรณ์ :

การดับกิเลสและอุปาทานได้อย่างสิ้นเชิง เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว ไม่มีการเกิดใหม่อีก

เน้นการปฏิบัติเพื่อดับทุกข์ : ท่านเน้นว่าการปฏิบัติตามหลักธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้าคือหนทางไปสู่นิพพาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเจริญสติและปัญญา เพื่อละวางความยึดมั่นถือมั่น

2.2 พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) : พระธรรมปิฎกอธิบายนิพพานอย่างละเอียดลึกซึ้งตามหลักพระไตรปิฎก โดยเน้นว่าเป็น จุดหมายสูงสุดของการปฏิบัติธรรม

ภาวะที่ดับกิเลสและทุกข์อย่างสิ้นเชิง : สอดคล้องกับคำอธิบายในพระไตรปิฎก ว่านิพพานคือความสิ้นไปของราคะ โทสะ โมหะ และการหลุดพ้นจากวงจรแห่งทุกข์

สภาวะที่เหนือโลก : นิพพานไม่ใช่สภาวะที่อยู่ในโลกแห่งการปรุงแต่ง (สังขตธรรม) แต่เป็นสภาวะที่พ้นจากโลก (วิสังขตธรรม)

ความสำคัญของการปฏิบัติ : ท่านเน้นว่าการบรรลุนิพพานต้องอาศัยการปฏิบัติมรรคมีองค์ 8 อย่างครบถ้วนสมบูรณ์

2.3 หลวงพ่อปราโมทย์ ปาโมชฺโช : หลวงพ่อปราโมทย์เน้นการปฏิบัติ วิปัสสนากรรมฐาน เป็นหนทางหลักในการเข้าถึงนิพพาน โดยอธิบายนิพพานในบริบทของการ เห็นความจริงของกายและใจ

การดับความปรุงแต่งของจิต : เมื่อเจริญวิปัสสนาจนเห็นความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตนของสังขาร (กายและใจ) จิตจะค่อยๆ คลายความยึดมั่นถือมั่น และเข้าสู่ภาวะที่สงบจากการปรุงแต่ง

การสิ้นไปของกิเลสอย่างเป็นลำดับ : ท่านอธิบายถึงการบรรลุธรรมเป็นขั้นเป็นตอน (โสดาบัน สกทาคามี อนาคามี อรหันต์) ซึ่งเป็นการดับกิเลสไปทีละน้อย
จนกระทั่งถึงการดับกิเลสได้อย่างสิ้นเชิงในอรหัตตผล อันเป็นประตูไปสู่นิพพาน

นิพพานคือความสุขที่แท้จริง : ท่านชี้ให้เห็นว่าเมื่อจิตหลุดพ้นจากกิเลส จะพบกับความสุขที่แท้จริง ซึ่งเป็นความสงบภายในที่ไม่ขึ้นอยู่กับสิ่งภายนอก

2.4 พระติช นัท ฮันห์ : พระติช นัท ฮันห์ อธิบายนิพพานในบริบทของ การตระหนักรู้ถึงความไม่เที่ยงและความเชื่อมโยงกันของสรรพสิ่ง

ความว่าง (Sunyata) : ท่านเน้นแนวคิดเรื่องความว่างซึ่งหมายถึงความไม่มีอยู่โดยตัวของตัวเองอย่างแท้จริงของทุกสิ่ง ทุกสิ่งล้วนอาศัยปัจจัยอื่นในการดำรงอยู่

การดับความยึดมั่นในอัตตา : เมื่อเข้าใจถึงความว่างและความไม่เที่ยง จะละวางความยึดมั่นใน “ตัวตน” และความเห็นแก่ตัว ซึ่งเป็นรากเหง้าของความทุกข์

นิพพานคืออิสรภาพและความสงบในขณะปัจจุบัน : ท่านสอนว่าเราสามารถสัมผัสนิพพานได้ในชีวิตประจำวัน ผ่านการเจริญสติและการอยู่กับปัจจุบันขณะอย่างลึกซึ้ง

2.5 ท่านดาไล ลามะ : ในฐานะผู้นำทางจิตวิญญาณของชาวพุทธนิกายวัชรยาน ท่านดาไลลามะ อธิบายนิพพาน ในบริบทของการขจัดความเศร้าหมองทางจิตใจอย่างถาวร และการบรรลุซึ่งปัญญาและกรุณาอย่างสมบูรณ์

การดับกิเลสและอกุศลกรรม : นิพพานคือการปลดปล่อยจิตใจจากกิเลสทั้งหลาย เช่น ความโกรธความโลภ ความหลง และผลกรรมที่ไม่ดี

การพัฒนาคุณธรรมภายใน : ควบคู่ไปกับการดับกิเลส คือการพัฒนาคุณธรรม เช่น ความรักความเมตตา ความเห็นอกเห็นใจ และปัญญาญาณ

เป้าหมายของการปฏิบัติ : นิพพานเป็นเป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติธรรมในพุทธศาสนานิกายวัชรยาน ซึ่งนำไปสู่การบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าเพื่อประโยชน์สุขของสรรพสัตว์ทั้งหลาย

สรุป :

แม้ว่าแต่ละท่านจะมีวิธีการอธิบายและเน้นย้ำในแง่มุมที่แตกต่างกันไปบ้าง

ตามบริบทของแนวทางการปฏิบัติและประสบการณ์ส่วนตัว

แต่โดยพื้นฐานแล้ว ความหมายของนิพพานในพระพุทธศาสนาโดยรวมยังคงสอดคล้องกัน นั่นคือการดับสิ้นซึ่งกิเลสและความทุกข์ทั้งปวง และการหลุดพ้นจากสังสารวัฏ เป็นสภาวะแห่งความสงบ สันติ และอิสรภาพที่แท้จริง ซึ่งเป็นจุดหมายสูงสุดของการปฏิบัติธรรมในพระพุทธศาสนา

ข้อสรุปแบบง่ายกะทัดรัด ชาวบ้านจะเข้าถึงนิพพาน ได้อย่างไร เป็นขั้นตอน

สรุปง่ายๆ ให้ชาวบ้านเข้าถึงนิพพานได้เป็นขั้นตอน ดังนี้

หัวใจสำคัญ : นิพพานคือความสุขสงบที่แท้จริงเกิดจากการดับความทุกข์ในใจเรา

ขั้นตอนง่ายๆ

สู่ความสงบ :

รู้สึกตัวบ่อยๆ : ฝึกรู้ว่าตัวเองกำลังทำอะไร คิดอะไร รู้สึกอย่างไร ในชีวิตประจำวัน เช่น กินข้าว เดิน ยืน นั่ง ทำงาน (เหมือนมี “ผู้สังเกตการณ์” ในใจ)

ทำใจให้สงบบ้าง :

หาเวลาสงบๆ สักพัก อาจจะนั่งเงียบๆ หายใจเข้า-ออก ลึกๆ หรือสวดมนต์ง่ายๆ เพื่อให้ใจไม่วุ่นวาย

มองโลกตามความจริง :

หัดสังเกตว่าทุกอย่างในโลกนี้ไม่เที่ยง เปลี่ยนแปลงตลอดไม่มีอะไรอยู่คงทนถาวร รวมถึงความสุขและความทุกข์ของเรา

ลดความอยาก :

พยายามลดความอยากได้อยากมีที่เกินความจำเป็น ไม่ยึดติดกับสิ่งของหรือความรู้สึกมากเกินไป เพราะเมื่อไม่ได้ดั่งใจก็เป็นทุกข์

ทำความดี ละเว้นความชั่ว :

ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่อตนเองและผู้อื่น หลีกเลี่ยงการทำสิ่งที่ไม่ดีที่จะทำให้ใจเราเศร้าหมอง

เรียนรู้ธรรมะง่ายๆ :

ฟังเทศน์ ฟังธรรมะจากครูบาอาจารย์ที่สอนเข้าใจง่าย เพื่อให้รู้หลักในการดำเนินชีวิตที่ถูกต้อง

ฝึกเมตตา :

มีความเมตตา ปรารถนาดีต่อผู้อื่น ช่วยเหลือผู้อื่นเท่าที่ทำได้ จะทำให้ใจเราเบาสบาย

สำคัญ :

การไปนิพพานไม่ใช่เรื่องง่าย ต้องค่อยๆ ฝึกฝนทีละเล็กทีละน้อย เหมือนการเดินขึ้นบันไดทีละขั้น ไม่ต้องรีบร้อน ขอให้มีความเพียรและความเข้าใจ

ชัยวัฒน์ สุรวิชัย