ช่วงหน้าร้อนนี้เป็นหน้าเทศกาลพักร้อนปิดเทอม หลายคนนิยมพาครอบครัวไปเที่ยวทะเล เพราะทะเลไทยได้ชื่อว่าเป็นแหล่งท่องเที่ยวธรรมชาติที่สวยมาก แต่การไปเที่ยวทะเลนอกจากต้องระวังเรื่องของแสงแดดที่จะทำให้ผิวไหม้ ดำ จนอาจเกิดปัญหาผิวเสียได้แล้วยังต้องระวังเรื่องเจอแมงกะพรุนตอนเล่นน้ำทะเลอีกด้วย

ข้อมูลจาก ผศ.พ.ญ.สุวิรากร โอภาสวงศ์ ประธานกิจกรรมการสังคม สมาคมแพทย์ผิวหนังแห่งประเทศไทย และผู้อำนวยการคลินิกสยามเดอร์มาติกส์ เปิดเผยว่า แมงกะพรุนเป็นสัตว์น้ำไม่มีกระดูกสันหลัง ใสคล้ายวุ้น ด้านบนเป็นวงโค้งคล้ายร่มด้านล่างตอนกลางเป็นอวัยวะทำหน้าที่ กินและย่อยอาหาร แมงกะพรุนมีหลายชนิด เช่น แมงกะพรุนจาน หรือ แมงกะพรุนหนังซึ่งกินได้ ส่วนแมงกะพรุนถ้วย แมงกะพรุนไฟ แมงกะพรุนกล่อง และแมงกะพรุนลาย จะเป็นแมงกะพรุนที่มีพิษ ซึ่งพิษของแมงกะพรุนนั้นมาจากเข็มพิษ (nematocyst) ภายในนีมาโตซีสนี้มีน้ำพิษที่เป็นอันตรายซึ่งโดยปกติจะใช้ในการล่าเหยื่อ เพื่อทำให้เหยื่อสลบไปก่อนที่จะกินเหยื่อนั้น

เมื่อไหร่ที่เราบังเอิญไปโดนพิษแมงกะพรุนไฟ หรือบางทีเป็นเพียงแค่สัมผัสหนวดหรือเข็มพิษของเขาลอยตามน้ำมาเท่านั้น เข็มพิษนี้จะทำให้เรารู้สึกปวดแสบ ปวดร้อนทันที แม้จะอยู่ในน้ำก็สามารถทำให้เกิดอาการคันเป็นผื่น บวมแดงเป็นรอยไหม้ในบางรายอาจทำให้มีอาการจุกแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก กระสับกระส่ายนอนไม่หลับ อ่อนเพลีย เป็นไข้ ที่น่ากลัวคือแมงกะพรุนไฟบางประเภทมีอันตรายที่อาจทำห้ถึงแก่ชีวิตได้ สำหรับแผลที่เกิดขึ้นจากแมงกะพรุนไฟนี้ มักจะเป็นรอยไหม้ และเป็นแผลเรื้อรังจนอาจจะเป็นแผลเป็นได้

ในสมัยก่อนประเทศไทยไม่มีแมงกะพรุนพิษเหล่านี้ แต่เนื่องจากภูมิอากาศ ภูมิประเทศ ที่เปลี่ยนแปลงไปทำให้พบแมงกะพรุนกล่องได้ทั้งทางทะเลอ่าวไทยและอันดามัน อันตรายจากแมงกะพรุนกล่อง คือ เมื่อหนวดของแมงกะพรุนพิษสัมผัสได้ถึงตัวกระตุ้นที่เป็นแรงกดร่วมกับสารเคมีที่อยู่บนผิวของเหยื่อ จะมีการฉีดสารพิษเข้าสู่ผิวของเหยื่อ เมื่อโดนพิษของแมงกะพรุนกล่องจะมีอาการปวดแสบอย่างรุนแรงทันทีในบริเวณที่โดน ส่วนใหญ่ผู้ที่โดนแมงกะพรุนกล่องจะมีอาการเพียงเล็กน้อย แต่ก็มีบางรายที่เป็นอันตรายถึงแก่ชีวิตได้ พิษจากแมงกะพรุนชนิดนี้มีความรุนแรงมาก หากบริเวณสัมผัสเกินร้อยละ 10 ของผิวหนังทั่วตัวอาจทำให้เสียชีวิตได้ภายใน 5 นาที หากเสียชีวิตจะเกิดภายในเวลา 20 นาที หลังสัมผัสแมงกะพรุนกล่อง แต่หากเกิน 20 นาทีไปแล้วยังมีชีวิตอยู่แสดงว่าอาการไม่รุนแรงมากจนถึงแก่ชีวิตสารพิษจากแมงกะพรุนกล่องออกฤทธิ์หลายแบบทั้งมีฤทธิ์ทำให้ระบบหมุนเวียนของโลหิตและปอดล้มเหลว หัวใจเต้นผิดจังหวะ ผิวหนังแพ้หรือผิวหนังตายได้ จากสถิติในประเทศออสเตรเลียพบผู้เสียชีวิตจากพิษแมงกะพรุนดังกล่าวอย่างน้อย 63 ราย ในระหว่างช่วงปี ค.ศ.1884-1996 ในโดยเฉพาะเด็กจะโอกาสเสี่ยงชีวิตสูง

เมื่อโดนแมงกะพรุนพิษแล้ว ควรปฏิบัติตัวดังนี้

l ให้รีบล้างพิษตรงผิวหนังที่โดนพิษด้วยน้ำทะเลโดยด่วน โดยหลีกเลี่ยงการใช้น้ำจืด เพราะน้ำจืดจะไปช่วยกระตุ้นพิษให้กระจายมากขึ้น ทั้งนี้ให้รีดเซลล์ของแมงกะพรุน ด้วยของมีคมบางๆ เท่าที่หาได้ เช่น นักท่องเที่ยวอาจจะมีบัตรเครดิตให้ใช้คมของบัตรนั้นรีดพิษออก ซึ่งสมัยก่อนชาวบ้านใช้ทรายขาวๆ สะอาดถูกเบาๆ แต่ปัจจุบันนี้จะหาทรายขาวสะอาดๆได้ยาก

l ให้ใช้ผักบุ้งทะเลขยี้กับน้ำส้มสายชูความเข้มข้น 5% แล้วประคบผิวหนังบริเวณที่โดนพิษ ห่อด้วยผ้าขาวบางทิ้งไว้ 30-60 นาที โดยขึ้นอยู่กับว่าอาการปวดแสบปวดร้อนจะค่อยๆ หายไปหรือไม่ ถ้าหากโดนพิษแมงกะพรุนชนิดที่ไม่รุนแรงมากอาการปวดแสบปวดร้อนต่างๆ ก็จะลดอาการลง เหลือแค่อาการคันๆ และจะเจอร่องรอยของจุดที่โดนเซลล์ของแมงกะพรุนต่อย

l สำหรับผู้ที่โดนพิษแมงกะพรุนบางคนอาจจะมีอาการแพ้พิษทำให้เป็นไข้หรืออาเจียน หรือเกิดอาการอื่นๆ ขึ้นอยู่กับภูมิคุ้มกันของแต่ละคนเช่น นักท่องเที่ยวต่างชาติที่โดนพิษแมงกะพรุนมักจะมีอาการปวดแสบปวดร้อนและเป็นผื่นรุนแรงมากกว่าคนไทย โดยปกติแล้วถ้าผู้ป่วยที่โดนพิษแมงกะพรุนที่ไม่รุนแรงจะหายปวดแสบปวดร้อนและผื่นแดงหลังจากล้างพิษด้วยผักบุ้งทะเลขยี้รวมกับน้ำส้มสายชูนานประมาณ 30-60 นาที หลังจากนั้นถ้าหากมียังมีอาการแพ้พิษอื่นๆ คงอยู่อีกก็ให้รักษาตามอาการและมักจะหายภายใน 2-3 วัน สำหรับร่องรอยของการโดนพิษจะยังคงเหลือให้เห็นอยู่ต่อไปอีกเป็นเดือน แต่ถ้าเจอแมงกะพรุนไฟ (Portuguese man-of-war) หรือแมงกะพรุนชนิดร้ายแรงอื่นก็อาจจะกลายไปเป็นแผลเป็นได้

l สำหรับผู้ป่วยที่โดนพิษแมงกะพรุนไฟ ซึ่งจะมีพิษรุนแรงมาก เมื่อโดนพิษครั้งแรกจะปวดแสบปวดร้อน โดยเฉพาะผิวหนังที่โดนพิษจะเป็นรอยไหม้และเป็นแผลเรื้อรัง จนอาจจะเป็นแผลเป็นได้
ต้องรีบนำส่งโรงพยาบาลโดยด่วน

ปัจจุบันชายหาดหลายแห่งที่พบมงกะพรุนพิษบ่อยๆ มักจะมีการเตรียมน้ำสัมสายชูไว้ให้นักท่องเที่ยวที่อาจโดนพิษแมงกะพรุนจะได้ปฐมพยาบาลอย่างรวดเร็วเพื่อลดโอกาสการเกิดแผลเป็นได้
อย่างไรก็ตามร้อนนี้ขอให้มีความสุขกับการเที่ยวทะเล เล่นน้ำทะเลอย่างระมัดระวังและขอให้ปลอดจากภัยของแมงกะพรุนพิษเหล่านี้กันทุกคน

ผศ.(พิเศษ)ดร.อภิสิทธิ์ ฉัตรทนานนท์

ประธานมูลนิธิคุณแม่คุณภาพ