หอดูดาววัดสันเปาโล

วันที่ ๓๐ เมษายนที่ผ่านมา เมื่อพ.ศ.๒๒๓๑ นั้นได้เกิดปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์คือ สุริยุปราคา ขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช อาทิตย์นี้จึงตามรอยไปกับคณะของ อาจารย์อารีสวัสดี นายกสมาคมดาราศาสตร์ไทยไปจังหวัดลพบุรี เพื่อร่วมกันระลึก ๓๓๐ ปี สุริยุปราคา และพระมหากรุณาธิคุณผู้เป็นต้นแบบของการเรียนรู้ดาราศาสตร์ไทย ๓ พระองค์ คือ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีที่สืบต่อวิชาการและกิจการดาราศาสตร์ไทยจนเป็นที่ยอมรับกันในสากล สำหรับเมืองลพบุรีนั้นถือเป็นภูมิสถานที่เกี่ยวข้องกับวิชาการดาราศาสตร์อย่างมาก กล่าวคือเมื่อ พ.ศ.๒๒๒๘-๒๓๓๐ นั้นคณะบาทหลวงเยสุอิตชาวฝรั่งเศส ได้มาเผยแพร่ดาราศาสตร์ไทยในสยามประเทศ ครั้งนั้นสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงแสดงเจตจำนงให้ฝ่ายฝรั่งเศสทราบโดยผ่าน เชอวาลีเย เดอ โชมง และบาทหลวงคณะเยสุอิตนักคณิตศาสตร์ทั้ง ๖ รูป ที่เข้าเฝ้าพระองค์ที่เมืองลพบุรีเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ.๒๒๒๘ ว่า ทรงมีพระราชประสงค์สร้างหอดูดาว ที่พัก และโบสถ์ที่พระนครศรีอยุธยาและที่เมืองลพบุรี เพื่อให้คณะบาทหลวงคณะเยสุอิตนักคณิตศาสตร์ทั้ง ๑๒ รูป ที่พระองค์ทรงขอจากฝรั่งเศสนั้นได้ใช้สอยดำเนินงาน รวมทั้งจะทรงให้ความอนุเคราะห์และความคุ้มครองทุกประการเท่าที่พระองค์จะทรงกระทำได้ จึงทำให้มีสิ่งก่อสร้างเกี่ยวกับดาราศาสตร์ขึ้นในแผ่นดินสยาม

จากการสำรวจและบูรณะโบราณสถานดังกล่าวจึงได้รับรู้ หอดูดาวแห่งแรกของสยามที่วัดสันเปาโล ซึ่งมีอาคารที่พักนักคณิตศาสตร์ ๑๒ คนโบสถ์ฝรั่ง และหอสูงแปดเหลี่ยม บาทหลวงนักคณิตศาสตร์ ๖ รูป ได้ถวายคำอธิบายแก่พระองค์ว่าดาราศาสตร์เป็นวิทยาการที่มีประโยชน์ และยังได้กราบทูลอีกว่าที่กรุงปักกิ่งได้มีหอดูดาวแล้ว และมีการเชื่อมโยงความรู้ระหว่างหอดูดาวปักกิ่งกับหอดูดาวกรุงปารีส ฉะนั้นการมีหอดูดาวในสยามก็จะเพิ่มความถูกต้องให้กับความรู้เรื่องดาราศาสตร์มากยิ่งขึ้น จากนั้นสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้มีรับสั่งให้ออกญาวิชเยนทร์ (คอนสแตนตินฟอลคอน) มาบอกแก่คณะบาทหลวงเยสุอิต ๖ รูปนั้นว่า พระองค์ทรงมีพระราชประสงค์จะสร้างหอดูดาวขึ้นแห่งหนึ่งในสยามและจักพระราชทานให้แก่คณะบาทหลวงเยสุอิตซึ่งพระองค์โปรดปรานมากพระองค์ทรงปรารถนาให้ความคุ้มครองและให้ความอนุเคราะห์ทุกประการอันอยู่ในวิสัยที่พระองค์จะทรงกระทำได้

หอดูดาวสร้างใน พ.ศ.๒๒๒๙ จนเสร็จใช้งานได้ในปีนี้ หอดูดาวนี้เป็นสถานที่ใช้ประกอบกิจกรรมศึกษาค้นคว้าวิชาดาราศาสตร์ คณิตศาสตร์ ตรงกลางเป็นหอดูดาวบนอาคารทรงแปดเหลี่ยมสูงสามชั้น มีปีกเป็นตึกสองชั้นใช้เป็นที่พัก สำหรับฐานอาคารที่อยู่ใกล้ๆ นั้น มีผังเป็นรูปไม้กางเขนที่กำลังเริ่มก่อสร้าง นั่นคือโบสถ์

สถานที่แห่งนี้มีชื่อเรียกในเอกสารชั้นต้นของชาวฝรั่งเศสว่า วิทยาลัยแห่งเมืองลพบุรีหรือคณะเยสุอิต เป็นสถานที่ได้ศึกษาวิชาดาราศาสตร์ตะวันตกได้จริงตั้งแต่ครั้งปลายแผ่นดินคือ ภายหลังพ.ศ.๒๒๓๑ สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงโปรดฯให้ประกาศพระบรมราชโองการพระราชทานสิทธิอันพิเศษให้กับสถานที่ของคณะบาทหลวงเยสุอิตแห่งนี้ซึ่งถือว่าเป็น “วิทยาลัยแห่งเมืองลพบุรี” ชื่อ วิทยาลัยคอนสแตนตินติเนียน ด้วยการพระราชทานเลกวัดกว่า ๑๐๐ คนสำหรับใช้พายเรือให้คณะบาทหลวง และใช้สอยงานอื่นๆและพระที่นั่งไกรสรสีหราช หรือพระที่นั่งเย็นตามที่ปรากฏในเอกสารต่างๆ ของชาวฝรั่งเศส และภาพพิมพ์จากภาพแกะไม้เหตุการณ์สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงกล้องทอดพระเนตรจันทรุปราคาเต็มดวงในคืนวันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ.๒๒๒๘ ร่วมกับคณะบาทหลวงชาวฝรั่งเศสณ พระตำหนักทะเลชุบศร คือพระที่นั่งเย็น และภาพเขียนเหตุการณ์สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทอดพระเนตรการเกิดสุริยุปราคา ในเวลาตอนเช้า ของวันที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ.๒๒๓๑ ณ พระที่นั่งเย็นเช่นเดียวกัน การเกิดสุริยุปราคาในครั้งนั้นสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทอดพระเนตรสุริยุปราคาเต็มดวงที่พาดผ่านแม่น้ำกฤษณะในประเทศอินเดีย พม่า จีน ไซบีเรีย ไปสิ้นสุดในทวีป สำหรับสยามในตอนนั้นเห็นเป็นสุริยุปราคาบางส่วน ดังนั้นการเรียนรู้วิชาดาราศาสตร์จากภูมิสถานจริงจึงสร้างการเรียนรู้ตามกาลเทศะได้เป็นอย่างดีที่สุด