นักรบในถิ่นล้านนา

จากการพบแหล่งโบราณคดี ที่เป็นเตาหลอม โบราณในชุมชนที่เคยเป็นเมืองเก่าของล้านนานั้นทำให้ได้ตามรอยหาภูมิปัญญาการหลอมเหล็กที่เกิดขึ้นในอดีต โดยเฉพาะที่บ้านนาตุ้ม บ้านแม่ลองอำเภอลอง จังหวัดแพร่ นั้น มีหอศาสตราแสนเมืองฮอมแหล่งเรียนรู้จากอาวุธที่ทำจากเหล็กลองโบราณ และพิธีกรรมของชุมชน ที่ตั้งเตาหลอมเหล็ก ซึ่งมีบ่อเหล็กเมืองลองและเครื่องมือเครื่องใช้จากเหล็กลอง ที่สำคัญคือผู้ก่อตั้งเป็นบุคคลผู้สืบเชื้อสายมาจากอดีตแม่ทัพคนหนึ่งของเมืองลอง ผู้ทำหน้าที่เป็นหัวเมืองรักษาด่านด้านทิศตะวันออกของอาณาจักรล้านนาและเมืองนครลำปาง ดังนั้นการได้เรียนรู้การสู้ป้องกันตัวที่สืบทอดมาจากอดีตแม่ทัพเมืองลองคนสุดท้าย ทำให้ อาจารย์ภูเดช แสนสา...ได้สืบค้นและรวบรวมอาวุธโบราณตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๓๖ จนได้ตั้ง “หอศาสตราแสนเมืองฮอม” เพื่อระลึกถึง “เจ้าใหม่แสนเมืองฮอม” ผู้เป็นต้นตระกูล ขึ้นเมื่อ พ.ศ.๒๕๕๒ โดยปรับยุ้งข้าวเก่าของ สิบตรีศรีมูล มารยาทประเสริฐ เป็นอาคารจัดแสดงและสร้างหอพิพิธภัณฑ์ให้เป็นแหล่งรวบรวมอาวุธโบราณ เครื่องราง ของขลังศิลปะการต่อสู้ ตลอดจนองค์ความรู้ จากหลายบ้านหลายเมืองมารวมกันตามแนวคิดพิพิธภัณฑ์หรือแหล่งเรียนรู้ที่มีชีวิต ที่นำคนสนใจมาสร้างกิจกรรมร่วมกันกับคนในชุมชน สามารถเข้าถึงอาวุธโบราณ และสิ่งที่ใช้ในการสู้รบซึ่งมีของชิ้นสำคัญ คือ ดาบสะหรีกัญไชย (พระขรรค์), หอกคอเงินของเจ้าเมืองลอง, สามง่ามของเจ้าฟ้าหลวงเมืองนครเชียงตุง, สะเหน้าของชาวลัวะ เป็นต้น อีกยังเรียนรู้การตีเหล็ก และกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับอาวุธจากการฝึกสอน สาธิตศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัว เช่น ฟ้อนหอก ฟ้อนดาบ ฟ้อนเจิงฟ้อนไม้ค้อน และปรับประยุกต์การฟ้อนเจิง เพื่อการบำบัดและเพื่อ สุขภาพ นับเป็น “พิพิธภัณฑ์ แหล่งเรียนรู้อาวุธโบราณล้านนา ศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัวชาติพันธุ์ไท และบ่อเหล็กเมืองลองอย่างน่าสนใจ บ่อเหล็กเมืองลองแห่งนี้เป็นบ่อเหล็กที่มีคุณภาพดีของอาณาจักรล้านนา ดังปรากฏในค่ายว่า “มีเจ็ดสิบสอง เหล็กลองกล๋มเกลี้ยง จดจันเจียงแซ่ไว้...ห้าสิบสอง เหล็กลองไหลดั้นข่ามคงกะพัน มากนัก ถ้วนเจ็ดสิบสอง เหล็กลองแข็งนัก ต๋ำหนักมิ่งแก้วมงคล” และคำร่ำลือว่า “เหล็กดีเหล็กเมืองลอง ตองดีตองพะเยา” บ่อเหล็กเมืองลองอยู่บนภูเขาระหว่าบ้านนาตุ้มกับบ้านแม่ลอง ตำบลบ่อเหล็กลองอำเภอลอง จังหวัดแพร่ เป็นบ่อเหล็กที่ใช้ทำศาสตราวุธที่เรียกว่า ดาบสรีกัญไชย (พระขรรค์) ของกษัตริย์ล้านนา โดยเฉพาะเหล็กลองน้ำหนึ่งนั้นมีคุณสมบัติพิเศษเรียกว่า เหล็กปิวมีความเหนียว หากตีเป็นดาบที่มีความบางแล้วสามารถงอโค้งหรือขดม้วนได้ ถ้าตีเป็นดาบหนาก็สามารถตัดดาบเหล็กลองน้ำต่ำกว่าหรือดาบจากเหล็กบ่ออื่นได้

การหลอมเหล็กในอดีต

ในอดีตนั้นเหล็กเมืองลองถูกใช้เป็นส่วยถวายเจ้าผู้ครองนครลำปางปีละ ๔๐ หาบ คือ ๒,๔๐๐ กิโลกรัม และเป็นเหล็กที่ถูกนำไปสร้างรั้วล้อมพระธาตุลำปางหลวงเมืองนครลำปาง และสร้างคุ้มหลวงของเจ้าหลวงเมืองแพร่ ด้วยมีความเชื่อว่าเหล็กลองนี้มีพ่อเฒ่าหลวง ซึ่งเป็นผีอารักษ์หลวงเมืองลองรักษาอยู่ หากพกพาแล้วจะอยู่ยงคงกระพันอาวุธที่ทำจากแร่เหล็กลอง หากมีไว้ในบ้านเรือน โจรขโมยจะไม่ขึ้นบ้านเรือนและเป็นที่เกรงกลัวของภูติผี คนโบราณต่างยอมรับว่าอาวุธหรือเหล็กลองมีคุณภาพและเป็นเหล็กศักดิ์สิทธิ์ เชื่อว่ามีคุณวิเศษด้านอยู่ยงคงกระพัน แคล้วคลาดปลอดภัยจากภยันตรายทั้งปวง ทุกรอบปีนั้นชาวเมืองลองได้มีพิธีกรรมเลี้ยงผีบ่อเหล็ก ๒ ครั้ง คือ เลี้ยงผีเปิดบ่อเหล็กในเดือน ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ ช่วงเดือนธันวาคม และเลี้ยงผีปิดบ่อเหล็กในเดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ ช่วงเดือนมิถุนายน โดยพิธีกรรมเลี้ยงผีบ่อเหล็กเปิดบ่อจะประกอบพิธีกรรมที่บ่อเหล็กบนเขาหลังบ้านนาตุ้ม หมู่ที่ ๒ ตำบลบ่อเหล็กลอง ส่วนพิธีกรรมปิดบ่อเหล็กจะประกอบพิธีกรรมที่ศาลหรือโฮงจัยพ่อเฒ่าหลวง ภายในหมู่บ้านนาตุ้ม หมู่ที่ ๒ เพื่อบอกกล่าวผีอารักษ์ให้มารับรู้รับทราบว่าตั้งแต่วันนี้เวลานี้เป็นต้นไป ห้ามไม่ให้ใครเข้ามาขุดเหล็กจนกว่าจะทำพิธีเปิดบ่ออีกครั้งในอีก ๖ เดือนข้างหน้า ปัจจุบันเป็นเหล็กลองเป็นโลหะมีค่าหายากโดยเฉพาะ“ตับเหล็กลอง” คือ เหล็กที่หลอมแล้วไม่ไหม้ไฟ เปรียบเทียบกับ “ตับ” ของมนุษย์คือส่วนที่เหลือจากเผาไหม้ ถือว่า เป็นของวิเศษขลังนัก เสมอ โคตรเหล็กไหล ปานนั้น