30 พ.ค.61 นายไพฑูรย์ รักษ์ประเทศ ผู้ว่าราชการจังหวัดมุกดาหาร เป็นประธานในพิธีบวงสรวง "พญาศรีมุกดามหามุนีนีลปาลนาคราช" (องค์พญานาค) ซึ่งก่อสร้างบริเวณพื้นที่วัดรอยพระพุทธบาทภูมโนรมย์เนื่องในวาระเฉลิมฉลองการก่อตั้งวัดฯ ครบ 100 ปี  และเฉลิมฉลองวาระครบรอบ36 ปี จังหวัดมุกดาหาร ในวาระการขับเคลื่อนโครงการ 36 กิจกรรม 36 ปีจังหวัดมุกดาหาร สนองนโยบายรัฐบาลภายใต้วิสัยทัศน์ประเทศไทย "มั่นคงมั่งคั่ง ยั่งยืน"

โดยคำนึงถึงเอกลักษณ์และวิถีชีวิตลุ่มแม่น้ำโขงให้คงอยู่สืบไปและเป็นแลนด์มาร์คอีกแห่งของจังหวัดมุกดาหาร โดยมีหัวหน้าสำนักงานจังหวัดผอ.สนง.พระพุทธศาสนาจังหวัด หัวหน้าส่วนราชการต่างๆตลอดจนชาวมุกดาหารและจังหวัดใกล้เคียง รวมทั้งประชาชนจาก สปป.ลาวร่วมในพิธีจำนวนมาก ที่บริเวณ พญาศรีมุกดามหามุนีนีลปานนาคราชวัดรอยพระพุทธบาทภูมโนรมย์ อำเภอเมืองมุกดาหาร

การดำริสร้างพญานาคราชวัดรอยพระพุทธบาทภูมโนรมย์มีตำนานเล่าขานกันมาว่ามีถ้ำแห่งหนึ่งชื่อว่าคำมะเขือเถื่อนมีลักษณะปากถ้ำเล็กๆ พอลอดลงไปได้เมื่อเดินเข้าไปลึกภายในถ้ำจะขยายออกกว้างใหญ่ขึ้นเมื่อเดินลึกเข้าไปเรื่อยจะมีเสียงน้ำไหลไม่ปรากฏว่ามีใครเดินเข้าไปจนสุดได้ สันนิษฐานว่าจะทะลุถึงแม่น้ำโขงเพราะมีคนพบเห็นเรือโบราณมาเกยตื้นในถ้ำจากคำบอกเล่าของคนเฒ่าคนแก่ว่าในถ้ำคนที่เคยเข้าไปพบสิ่งของมีค่า เช่นพระพุทธรูปทองคำ หน่อไม้ทองคำ แก้วแหวนเงินทองต่างๆมีบางคนเข้าไปแล้วพบเจอก็พากันหยิบใส่สะพายย่ามพอไปถึงบ้านเปิดออกมามีแต่ก้อนหิน

จนมาถึงสมัยพระราชมุกดาหารคณี ( หลวงตายอด ยสชาโต) ขึ้นมาปฏิสังขรณ์พัฒนาวัด ได้พาญาติโยมทำฝายกั้นน้ำถัดจากถ้ำลงไปเพื่อนำน้ำมาใช้ในวัด ขณะที่พากันขุดดินถมคันกั้นฝายนั้นได้มีงูใหญ่ตัวสีดำนิล ขนาดยาว ประมาณ 10 เมตร เรื้อยมาที่บริเวณใกล้ๆ กับที่ชาวบ้านทำงานอยู่เมื่อผิวถูกแสงแดดผิวมันระยับสีงามแปลกตาชูคอดูชาวบ้านทำงานสร้างความตะลึงแก่ชาวบ้านเป็นอย่างมากแล้วงูก็ค่อยๆเลื้อยไปดื่มน้ำที่บ่อน้ำทิพย์ แล้วเลื่อยกลับเข้าไปในถ้ำตั้งแต่นั้นมาชาวบ้านก็ไม่กล้าเข้าไปในถ้ำอีกเลย

พระราชมุกดาหารคณี ( หลวงตายอด  ปัจจุบันได้มรณภาพแล้ว ) ได้เคยเล่าว่า  พญานาคที่ถ้ำนี้ได้เกิดความเลื่อมใสในปฏิปทาหลวงตาได้ขอบวชแต่หลวงตาบวชให้ไม่ได้เพราะเป็นสัตว์เดรัจฉานแต่ก็ทนรบเร้าของพญานาคไม่ได้จึงได้มอบบาตรและผ้าไตรจีวรบวชเพียงสามเณรให้และตั้งชื่อให้ว่าสามเณรเงาะพอท่านบวชเณรแล้วได้สนทนาธรรมกับหลวงตาพอประมาณเพื่อได้เป็นแนวทางข้อปฏิบัติแล้ว ได้ลาหลวงตาลงไปจำศีลในถ้ำต่อมาต้นไม้หว้าต้นใหญ่ที่อยู่ปากถ้ำก็โค่นลงปิดปากถ้ำทำให้ไม่สามารถเข้าไปได้อีกเลยตั้งแต่บัดนั้นหรืออาจพญานาคได้บวชแล้วอยากบำเพ็ญสมณธรรมอย่างสงบไม่อยากให้ใครรบกวนจึงบันดาลให้ปิดปากถ้ำเสีย

จนต่อมามีการก่อสร้างพระพุทธรูปเฉลิมพระเกียรติฯ (พระเจ้าใหญ่แก้วมุกดาศรีไตรรัตน์) เจ้าอาวาสรูปปัจจุบันจึงดำริสร้างพญานาคราชขึ้นเพื่อมาถวายการอภิบาลรักษาพระใหญ่และเป็นที่เคารพสักการะ ขนาดความยาว 122 เมตร เส้นผ่าศูนย์กลางลำตัว 1.50 เมตร ลำคอสูง 20 เมตรและตั้งชื่อให้ว่า พญาศรีมุกดามหามุนีนีลปาลนาคราช (พญานีลปาลนาคราชผู้ถวายการอภิบาลพระมหามุนีพุทธเจ้าพระนามว่าศรีมุกดาหาร)เมื่อสร้างสำเร็จในวันเสาร์ ที่ 28  เดือนเมษายน พุทธศักราช 2561มีปราชญ์รจนาคำบูชาว่า ดังนี้กาเยนะ วาจายะ วะ เจตสา วา /สิริมุตตามะหามุนินีละปาละนาคัง / อิทธิเตชะพะลัง อะหัง วันทามิ สัพพะโส/ สิทธิกิจจัง สิทธิกัมมัง สิทธิลาโภ ชะโย นิจจัง สะทา โสตถี ภะวันตุ เมฯ

องค์พญานีลปาลนาคราชผู้ถวายการอภิบาลพระมหามุนีพุทธเจ้าพระนามว่าแก้วมุกดาศรีไตรรัตน์ผู้มีอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์ มีเดชมีอำนาจ มีพละกำลัง ด้วยกาย วาจา ใจขอความสำเร็จแห่งหน้าที่ การงาน ลาภสักการะ ความชำนะทั้งมวลจงสำเร็จในกาลทุกเมื่อเทอญ