LIFE & HEALTH : เลี้ยงลูกในยุค AI พ่อแม่ควรเตรียมลูกน้อยอย่างไรให้เติบโตอย่างสมดุล

ปัจจุบัน AI (ปัญญาประดิษฐิ์) กำลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตเด็กไปแล้ว ความท้าทายของพ่อแม่ในวันนี้จึงอาจไม่ใช่เพียงการกำหนดว่า “ลูกควรใช้ AI แค่ไหน” แต่คือการมองให้เห็นว่า ในวันที่เทคโนโลยีช่วยให้ทุกอย่างง่ายและรวดเร็วขึ้น มีทักษะอะไรบ้างที่เด็กยังจำเป็นต้องได้คิด ลองผิดลองถูก รอคอย ผิดหวัง และเรียนรู้ด้วยตัวเอง เพื่อเติบโตเป็นคนที่คิดเป็น เรียนรู้เป็น และปรับตัวได้

แพทย์หญิงชนิกา เลี้ยงชีพ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์ (BMHH)

ข้อมูลจาก แพทย์หญิงชนิกา เลี้ยงชีพ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์ (BMHH) เปิดเผยว่า สิ่งที่เปลี่ยนไปอย่างมากสำหรับเด็กในยุค AI อาจไม่ใช่แค่การเข้าถึงข้อมูลได้มากขึ้น แต่คือเด็กใช้เวลาน้อยลงมากในการคิดและแก้ปัญหาด้วยตัวเอง เมื่อเทียบกับในอดีต เมื่อเด็กไม่รู้อะไร เขาต้องลองคิด ค้นหาข้อมูล ลองผิดลองถูก และบางครั้งต้องยอมอยู่กับคำว่า “ยังไม่รู้” ไปก่อน แต่วันนี้ AI สามารถพาเด็กจาก “ไม่รู้” ไปถึง “คำตอบ” ได้ภายในเวลาไม่กี่วินาที

ในมุมของพัฒนาการ สิ่งที่น่ากังวลจึงไม่ใช่เพียงว่าเด็กจะได้คำตอบเร็วขึ้น แต่คือ กระบวนการคิดกำลังหายไปหรือไม่ เพราะช่วงเวลาที่เด็กยังคิดไม่ออก ทำไม่ได้ ต้องรอ หงุดหงิด หรือลองผิดลองถูก ไม่ใช่เวลาที่สูญเปล่า แต่เป็นช่วงที่สมองกำลังฝึกการคิด การแก้ปัญหา ดังนั้น คำถามสำคัญอาจไม่ใช่แค่ “AI พูดอะไรกับลูก” แต่คือ “AI กำลังข้ามขั้นตอนอะไรที่ลูกควรได้ฝึกด้วยตัวเอง”

AI ไม่ใช่ศัตรู แต่ต้องใช้โดยไม่ให้เข้ามาแทนพัฒนาการ

AI สามารถเป็นเครื่องมือการเรียนรู้ที่มีประโยชน์ หากใช้อย่างเหมาะสม ขณะเดียวกัน AI สามารถเข้าไปเกี่ยวข้องกับพัฒนาการของเด็กได้หลายด้าน ได้แก่

• ด้านการคิด หากเด็กคุ้นเคยกับการได้คำตอบทันที เขาอาจมีโอกาสฝึกคิด แก้ปัญหา และลองผิดลองถูกน้อยลง
• ด้านอารมณ์ สิ่งหนึ่งที่ต้องให้ความสำคัญคือความอดทนต่อความผิดหวัง (frustration tolerance) ซึ่งเด็กไม่ได้เกิดมาพร้อมความสามารถนี้ แต่สร้างขึ้นจากประสบการณ์เล็ก ๆ ซ้ำ ๆ เช่น การต้องรอ เคยล้มเหลว แพ้เกม ถูกปฏิเสธ หรือพยายามใหม่หลังจากผิดพลาด หากเทคโนโลยีทำให้ทุกอย่างง่ายมากขึ้น ผู้ใหญ่จึงต้องหาโอกาสให้เด็กได้ฝึกสิ่งเหล่านี้
• ด้านความสัมพันธ์และสังคม เป็นอีกประเด็นสำคัญ เพราะ AI ในปัจจุบันไม่ได้เพียงตอบคำถาม แต่สามารถพูดคุย รับฟัง ปลอบใจ และตอบสนองได้ตลอดเวลา ในขณะที่ความสัมพันธ์กับมนุษย์จริงมีความซับซ้อนกว่า เด็กต้องรออีกฝ่ายตอบ ต้องเผชิญกับความคิดเห็นที่ไม่ตรงกัน หรือการตอบสนองที่ไม่ได้เป็นอย่างที่ต้องการ เด็กจึงต้องเรียนรู้การฟัง มองจากมุมของคนอื่น การประนีประนอม การรับมือกับความขัดแย้ง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการพัฒนาทักษะทางอารมณ์และสังคม ซึ่งเด็กจำเป็นต้องเรียนรู้ผ่านปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์จริง ๆ

รู้จัก AI ไม่ได้แปลว่าต้องเริ่มใช้ AI ตั้งแต่เล็ก

การ “รู้จัก AI” ไม่ได้เท่ากับ “การใช้ AI” เด็กสามารถเรียนรู้ว่า AI คืออะไรได้ตั้งแต่เล็ก แต่ไม่ได้หมายความว่าเด็กเล็กจำเป็นต้องใช้ AI ที่สร้างคำตอบหรือสนทนาโต้ตอบได้ (generative AI) ด้วยตัวเอง

สำหรับ เด็กวัยอนุบาล สิ่งที่สมองต้องการมากที่สุดยังคงเป็นการเล่น การเคลื่อนไหว การใช้ประสาทสัมผัส ภาษา จินตนาการ และการมีปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์ สิ่งเหล่านี้เป็นรากฐานของพัฒนาการที่เทคโนโลยีไม่ควรเข้ามาแทนที่

สำหรับ เด็กวัยประถมศึกษา หลักสำคัญคือ “สร้างทักษะก่อนใช้เครื่องมือทุ่นแรง” เด็กควรได้อ่านเอง เขียนเอง คิดเลขเอง วางแผนเอง และพยายามแก้ปัญหาด้วยตัวเองก่อน หากจะใช้ AI ควรใช้เพื่อ “ต่อยอด” มากกว่า “ทำแทน” และมีผู้ใหญ่ช่วยกำกับ

เมื่อเข้าสู่ วัยรุ่น จึงค่อยเพิ่มอิสระ แต่ต้องเพิ่มวิจารณญาณไปพร้อมกัน เด็กต้องรู้ว่า AI สามารถตอบผิดได้ คำตอบที่ฟังดูมั่นใจไม่ได้แปลว่าถูก ต้องรู้จักตรวจสอบแหล่งข้อมูล รักษาข้อมูลส่วนตัว และรู้ว่าการตัดสินใจบางเรื่องไม่ควรฝากไว้กับ AI

ปัจจุบันยังไม่มีตัวเลขอายุที่กำหนดตายตัว แต่แนวทางด้านความปลอดภัยเริ่มเสนอไปในทิศทางเดียวกันว่า เด็กอายุต่ำกว่า 6 ปีไม่ควรใช้ AI สนทนาด้วยตัวเอง ช่วงอายุ 6–12 ปีควรมีผู้ใหญ่ร่วมกำกับ และเมื่อเข้าสู่วัยรุ่นจึงค่อยเพิ่มอิสระตามความพร้อม ส่วน AI ที่ทำหน้าที่เสมือนเพื่อนหรือที่ปรึกษาทางอารมณ์ (AI companion) มีคำแนะนำให้หลีกเลี่ยงในผู้ที่อายุต่ำกว่า 18 ปี

สมองมนุษย์พัฒนาจากการได้ใช้ความสามารถนั้นซ้ำๆ ถ้าอยากให้เด็กแก้ปัญหาเป็น เขาต้องได้แก้ปัญหา ถ้าอยากให้เขาเขียนเป็น เขาต้องได้คิดและเรียบเรียงเอง ถ้าอยากให้สรุปเป็น เขาต้องได้อ่านและตัดสินใจเองว่าอะไรสำคัญ ตัวอย่างเช่น เด็กที่ทำโจทย์ก่อนแล้วถาม AI ว่า “ช่วยบอกใบ้หน่อยว่าควรคิดต่อทางไหน” กับเด็กที่ถ่ายโจทย์แล้วถามว่า “ตอบอะไร” อาจใช้ AI ตัวเดียวกัน แต่ผลต่อการเรียนรู้แตกต่างกัน

หลักสำคัญที่พ่อแม่ควรจำจึงคือ “อย่าให้ AI มาทำแทนสิ่งที่สมองของลูกยังต้องฝึกทำด้วยตัวเอง”

ขณะเดียวกัน ผู้ใหญ่ต้องยอมรับความไม่สมบูรณ์แบบของงานที่เด็กทำด้วยตัวเองด้วย เช่น เรียงความที่เด็กเขียนเองแล้วได้ 7 คะแนน อาจมีคุณค่าต่อพัฒนาการมากกว่าเรียงความที่ AI ช่วยเขียนจนได้ 10 คะแนนสัญญาณที่ควรระวัง เมื่อ AI เริ่มพรากบางอย่างออกจากชีวิตเด็ก

การประเมินว่าเด็กใช้เทคโนโลยีมากเกินไปหรือไม่ ไม่ควรดูเพียงจำนวนชั่วโมง แต่ควรถามว่า“เทคโนโลยีกำลังพรากอะไรออกจากชีวิตเด็ก” หากเริ่มกระทบการนอน การออกกำลังกาย การเรียน งานอดิเรก การใช้เวลากับครอบครัว หรือเกิดปัญหาความสัมพันธ์ นั่นคือสัญญาณที่ต้องกลับมาทบทวน

อีกประเด็นสำคัญคือ การพึ่งพา AI ทางอารมณ์ (emotional reliance) เช่น เด็กเริ่มรู้สึกว่า “มีแต่ AI ที่เข้าใจหนู” เล่าเรื่องสำคัญให้ AI แทนพ่อแม่ หรือเริ่มให้ AI เป็นผู้ตัดสินใจเรื่องสำคัญในชีวิต สถานการณ์ที่น่าเป็นห่วงอย่างยิ่งคือ หาก AI เป็นคนแรกที่เด็กบอกว่า “หนูไม่อยากอยู่แล้ว” “หนูอยากฆ่าตัวตาย” หรือ “หนูทำร้ายตัวเอง” แล้วจะเกิดอะไรขึ้นต่อจากนั้น

นี่เป็นโจทย์ที่ต้องไปถึงการจัดการระบบและนโยบาย ไม่ใช่ฝากไว้กับพ่อแม่เพียงอย่างเดียว โดย AI ต้องสามารถรับรู้สัญญาณอันตราย ประเมินระดับความเร่งด่วน และที่สำคัญคือพาเด็กกลับมาหามนุษย์ให้ได้ เช่น เชื่อมต่อกับพ่อแม่หรือผู้เชี่ยวชาญ กระตุ้นให้เด็กติดต่อพ่อแม่หรือผู้ใหญ่ที่ไว้ใจ และในกรณีที่มีอันตรายเร่งด่วนมาก อาจต้องมีกลไกแจ้งเตือนหรือส่งต่อที่เหมาะสมทันที

อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้มีความละเอียดอ่อน เพราะต้องหาสมดุลระหว่างความเป็นส่วนตัว (privacy) กับความปลอดภัย (safety) หากเด็กเชื่อว่าพูดอะไรกับ AI แล้วผู้ปกครองจะได้รับแจ้งทุกเรื่อง เด็กบางคนอาจเลือกไม่บอกความคิดที่สำคัญ โดยเฉพาะในกรณีที่เด็กรู้สึกว่าบ้านไม่ใช่พื้นที่ปลอดภัย

ผ.ศ. (พิเศษ) ดร. อภิสิทธิ์  ฉัตรทนานนท์

ประธานกรรมการ มูลนิธิคุณแม่คุณภาพ