ชำแหละปมแก้มลิง กทม. จากแนวพระราชดำริ สู่หมู่บ้านจัดสรร ยกเลิกจริงหรือปล่อยให้ตกไปตามสภาพ?

30 กันยายน 2569 ​ณัฏฐ์ มงคลนาวิน นักวิเคราะห์ข้อมูลและยุทธศาสตร์สังคม โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก ระบุว่า ช่วงที่ผ่านมา เกิดกระแสข่าวลือและคลิปไวรัลสะพัดในโลกออนไลน์อย่างหนักว่า “ผู้ว่าฯ ชัชชาติ สั่งยกเลิกโครงการแก้มลิงตามแนวพระราชดำริของในหลวง รัชกาลที่ 9” จนกลายเป็นประเด็นร้อนแรงและสร้างความเข้าใจคลาดเคลื่อนในสังคม

​ในฐานะนักวิเคราะห์ข้อมูลและยุทธศาสตร์สังคม ผมขอชวนทุกท่านถอยออกจากอารมณ์ดราม่า แล้วมาดู “หลักฐานเชิงประจักษ์” จากฐานข้อมูลมติคณะรัฐมนตรี แผนปฏิบัติราชการสำนักการระบายน้ำ และข้อเท็จจริงในร่างผังเมืองรวม กทม. ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 4 เพื่อตอบคำถามสำคัญ: ที่มาคืออะไร มีโครงการไหนบ้างที่เกิดปัญหานี้ อำนาจการตัดสินใจอยู่ที่ใคร และทำไมเรื่องนี้ถึงเป็นโจทย์เร่งด่วนของเมือง?

จุดเริ่มต้น: แนวคิดเชิงยุทธศาสตร์จาก "แนวพระราชดำริ"

ในแง่หลักการ โครงการเหล่านี้มีที่มาจาก แนวพระราชดำริของในหลวง รัชกาลที่ 9 อย่างแท้จริง:

คันกั้นน้ำและผังน้ำฝั่งตะวันออก: ในหลวง รัชกาลที่ 9 เคยมีแนวพระราชดำริในการวางแนวคันกั้นน้ำและระบบระบายน้ำโซนตะวันออก เพื่อชะลอน้ำหลากไม่ให้ไหลบ่าเข้าท่วมกรุงเทพฯ ชั้นใน

การวางตำแหน่งแก้มลิง: ภายใต้แนวคิดดังกล่าว พื้นที่ใต้คันกั้นน้ำลงมาควรมีบึงรับน้ำหรือแก้มลิงกระจายตัว เพื่อทำหน้าที่หน่วงน้ำก่อนระบายลงสู่ทะเล

การแปลงสู่แผนปฏิบัติการ: กรุงเทพมหานครได้นำแนวทางดังกล่าวมาศึกษาต่อยอดเชิงวิศวกรรม กำหนดพิกัดแปลงที่ดิน วางแนวเขตเวนคืน จนเกิดเป็นโครงการศึกษาจัดทำบึงรับน้ำหลายแห่งในฝั่งตะวันออก

เจาะลึกกลุ่มโครงการที่เป็นประเด็น และพื้นที่ที่กลายเป็นหมู่บ้านจัดสรร

โครงการที่ถูกภาคประชาชนและฝ่ายการเมืองตั้งข้อสังเกตว่า "หายไปหรือไม่ปรากฏแนวคุ้มครองในร่างผังเมืองรวม กทม. ฉบับใหม่" คือกลุ่มโครงการบึงรับน้ำที่เคยผ่านประชาพิจารณ์ (ปี 2560) และผ่านมติ ครม. เห็นชอบหลักการเวนคืน (ปี 2562) ซึ่งมีทั้งสิ้น 6 โครงการ (ความจุกักเก็บน้ำรวมกว่า 5–6 ล้าน ลบ.ม.) โดยมีตัวอย่างโครงการที่เห็นภาพความเปลี่ยนแปลงเชิงพื้นที่ชัดเจน ได้แก่:

​-บึงรับน้ำบริเวณคลองคู้บอน (เขตคันนายาว/คลองสามวา): เนื้อที่ประมาณ 130 ไร่ ความจุ 870,000 ลบ.ม. ผ่านประชาพิจารณ์ปี 2560 และมติ ครม. ปี 2562 รวมถึงบรรจุในแผนสำนักการระบายน้ำปี 2565 แต่เมื่อถึงร่างผังเมืองปี 2566 พื้นที่กลับหายไปจากผังน้ำ และที่ดินเอกชนในแนวศึกษาถูกเปลี่ยนมือไปยังบริษัทอสังหาริมทรัพย์เพื่อรอการพัฒนาจัดสรร

​-บึงรับน้ำบริเวณคลองบางชัน (เขตมีนบุรี): เนื้อที่ทั้งหมด 39 ไร่ วางแผนเป็นบึงรับน้ำรองรับโซนมีนบุรี–คลองสามวา แต่ปัจจุบันแปลงที่ดินดังกล่าวกลายเป็นโครงการบ้านจัดสรรไปแล้ว

-บึงรับน้ำบริเวณคลองสามวา 1 (เขตคลองสามวา): เนื้อที่ทั้งหมด 127 ไร่ ออกแบบให้เชื่อมโยงกับแนวคลองพระยาสุเรนทร์และคลองสามวา แต่จากความล่าช้าในการเวนคืน พื้นที่ส่วนใหญ่จึงถูกพัฒนาเป็นโครงการที่อยู่อาศัยไปเกือบหมดเช่นเดียวกัน

-​บึงรับน้ำบริเวณคลองสามวา 2 (เขตคลองสามวา): ความจุประมาณ 890,000 ลบ.ม.

-​บึงรับน้ำบริเวณคลองลำหม้อแตก (เขตสายไหม/บางเขน)

-​บึงรับน้ำบริเวณคลองพระยาสุเรนทร์ (เขตคลองสามวา)

ทางการสั่ง "ยกเลิก" หรือไม่?

ในทางเอกสารราชการ กทม. ไม่ได้ออกคำสั่งว่ายกเลิกโครงการเป็นลายลักษณ์อักษร แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในทางปฏิบัติคือ:

ไม่ปรากฏแนวรับน้ำในร่างผังเมืองใหม่: พื้นที่เหล่านี้ไม่ถูกลากเส้นเป็นแนวรับน้ำ/ผังน้ำ แต่ถูกจัดโซนการใช้ประโยชน์ที่ดินตามสภาพแวดล้อมปัจจุบัน ทำให้เอกชนสามารถพัฒนาโครงการจัดสรรได้ตามปกติ

ค้างท่อและไม่เคยมี พ.ร.ฎ. เวนคืน: แผนเหล่านี้ค้างท่อมาตั้งแต่ปี 2559–2560 ตลอดหลายปีที่ผ่านมาไม่มีการเสนอตรา พระราชกฤษฎีกากำหนดเขตที่ดินที่จะเวนคืน ออกมาประกาศใช้จริงในราชกิจจานุเบกษา จึงไม่มีสภาพบังคับทางกฎหมายในการห้ามเอกชนซื้อขายหรือใช้สิทธิ์ในที่ดิน

กทม. ชี้แจงเรื่องการ "ทบทวนความคุ้มค่า": ฝ่ายบริหารชี้แจงว่าต้องทบทวนเชิงเศรษฐศาสตร์และวิศวกรรม เนื่องจากราคาที่ดินพุ่งสูงขึ้นกว่าเดิมหลายเท่าตัว และการทำแก้มลิงต้องเชื่อมต่อกับคลองระบายน้ำหลักได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Hydraulic connectivity) ไม่ใช่ทุกบึงจะรับและระบายน้ำได้คุ้มค่าการลงทุน

สรุปสถานะจริง: จึงไม่ใช่การ "เซ็นยกเลิก" ตรงๆ แต่เป็นการ "ปล่อยให้โครงการตกไปตามสภาพ (De facto abandonment)" จากความล่าช้าข้ามหลายยุคสมัย ผนวกกับการปรับเปลี่ยนยุทธศาสตร์ของฝ่ายบริหาร

เจาะลึกโครงสร้างอำนาจ: การตัดสินใจนี้อยู่ที่ใคร?

เมื่อพิจารณาตามกฎหมายและการบริหารราชการกรุงเทพมหานคร ต้องแยกโครงสร้างอำนาจออกเป็น 2 ส่วน:

1) ส่วนที่เป็นอำนาจของฝ่ายบริหาร กทม. (ผู้ว่าฯ ชัชชาติ) โดยตรง:

การจัดลำดับความสำคัญ (Prioritization): เป็นดุลยพินิจของฝ่ายบริหารว่าจะผลักดัน ชะลอ หรือไม่ตั้งงบประมาณโครงการใดของสำนักการระบายน้ำ

การเสนอออกกฎหมายเวนคืน: กทม. เป็นหน่วยงานต้นเรื่อง หากฝ่ายบริหารเห็นว่าคุ้มค่า จะเป็นผู้ชงเรื่องไปยังกระทรวงมหาดไทยเพื่อเสนอ ครม. แต่หากฝ่ายบริหารไม่เสนอเดินหน้าต่อ กระบวนการก็หยุดลง

การกำหนดรายละเอียดในร่างผังเมือง: สำนักการวางผังและพัฒนาเมือง (กทม.) เป็นผู้จัดทำร่างผังเมืองรวมและผังระบายน้ำ ซึ่งอยู่ภายใต้สายการบังคับบัญชาของฝ่ายบริหาร กทม. โดยตรง

2) ส่วนที่อยู่นอกเหนืออำนาจ กทม. (กลไกระดับชาติ):

การตรา พ.ร.ฎ. เวนคืน: ผู้ว่าฯ กทม. ไม่มีอำนาจออกกฎหมายเวนคืนเอง เป็นอำนาจของคณะรัฐมนตรี (ครม.) เท่านั้น

การอนุมัติผังเมืองรวม: เมื่อ กทม. รับฟังความเห็นแล้ว ร่างผังเมืองต้องผ่านคณะกรรมการผังเมืองระดับชาติ และประกาศใช้โดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย

บทวิเคราะห์เชิงยุทธศาสตร์สังคม: บทเรียนจากภัยพิบัติ และคำถามใหญ่ถึง กทม.

เราทุกคนเห็นภาพชัดเจนจาก “ภัยพิบัติน้ำท่วมครั้งล่าสุด” แล้วว่า ปริมาณน้ำฝนและน้ำหลากจากวิกฤตสภาพภูมิอากาศมีความรุนแรงและคาดเดาได้ยากขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งข้อสรุปที่ทั้งนักวิชาการ วิศวกร และประชาชนพูดตรงกันเป็นเสียงเดียว คือ "เมืองต้องการพื้นที่หน่วงน้ำและแก้มลิงเพิ่มขึ้น ไม่ใช่ลดลง"

แต่ในความเป็นจริง โครงการแก้มลิงสำคัญกลับถูกชะลอ และพื้นที่บึงรับน้ำหลายจุด เช่น คลองบางชัน คลองสามวา 1 หรือคลองคู้บอน ได้กลายสภาพเป็นโครงการจัดสรรไปแล้ว ส่งผลให้ศักยภาพการหน่วงน้ำตามแผนเดิมกว่า 5–6 ล้าน ลบ.ม. ต้องสูญเสียไปอย่างถาวร

แม้ในทางบริหาร กทม. จะมีอำนาจในการชะลอโครงการด้วยเหตุผลเรื่องงบประมาณหรือความคุ้มค่าเชิงวิศวกรรม แต่สิ่งสำคัญที่สังคมกำลังรอฟังคำชี้แจง คือ:

"เมื่อ กทม. เลือกที่จะหยุดหรือชะลอโครงการแก้มลิงเหล่านี้ อะไรคือทางออกและมาตรการทดแทน (Mitigation Plan) ที่เตรียมไว้รองรับน้ำปริมาณมหาศาล?"

หากไม่เวนคืนที่ดินทำบึงรับน้ำ กทม. มีระบบระบายน้ำ ทางผันน้ำใต้ดิน หรืออุโมงค์ยักษ์ส่วนใดที่พร้อมจะชดเชยปริมาตรน้ำที่หายไปได้อย่างแท้จริง? นี่คือสิ่งที่ กทม. ต้องสื่อสารให้เกิดความชัดเจนและโปร่งใส เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับคนกรุงเทพฯ ในการรับมือกับภัยพิบัติระยะยาวครับ

ร่วมแลกเปลี่ยนความคิดเห็น:

ท่านคิดเห็นอย่างไรต่อแนวทางการจัดการพื้นที่รับน้ำของ กทม. ระหว่างการเร่งเวนคืนที่ดินทำแก้มลิง กับการปรับงบไปพัฒนาระบบคลองและสถานีสูบน้ำ? มาร่วมแชร์มุมมองและข้อเสนอแนะกันใต้โพสต์นี้ได้เลยครับ! หากเห็นว่าบทวิเคราะห์นี้มีประโยชน์ต่อการพัฒนาเมือง ฝากกดไลก์และแชร์เพื่อร่วมสร้างพลังตรวจสอบเชิงสร้างสรรค์ไปด้วยกันครับ

ณัฏฐ์ มงคลนาวิน
นักวิเคราะห์ข้อมูลและยุทธศาสตร์สังคม
29 กันยายน 2569

#ณัฏฐ์มงคลนาวิน #วิเคราะห์ข้อมูล #ยุทธศาสตร์สังคม #แก้มลิง #บึงรับน้ำคู้บอน #บึงรับน้ำคลองบางชัน #บึงรับน้ำคลองสามวา #ผังเมืองกทม #น้ำท่วมกรุงเทพ #การจัดการน้ำกทม