ผ่าปมคำพิพากษาศาลโลก 'วัส ติงสมิตร' ชี้คดีโรฮิงญา 'ความมั่นคงรัฐ' ไม่อาจเป็นข้ออ้างฆ่าล้างเผ่าพันธุ์

วันนี้ 21 พฤศจิกายน 2569 นายวัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ อดีตผู้พิพากษาอาวุโสในศาลฎีกา ได้โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก วัส ติงสมิตร กฎหมายและบ้านเมือง เกี่ยวกับ คำพิพากษาประวัติศาสตร์ศาลโลกคดีโรฮิงญา โดยระบุว่า "เมื่อรัฐเป็นผู้ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์: คำพิพากษาประวัติศาสตร์ศาลโลกคดีโรฮิงญา กับขีดจำกัดของอธิปไตยของรัฐ
จากคดีสเรเบรนิตซา สู่เมียนมา: เมื่อความมั่นคงแห่งรัฐไม่อาจเป็นข้ออ้างเพื่อทำลายล้างมนุษย์
คำพิพากษาของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (International Court of Justice: ICJ) เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 ในคดี The Gambia v. Myanmar นับเป็นหมุดหมายสำคัญของประวัติศาสตร์กฎหมายระหว่างประเทศ เมื่อศาลมีมติ 9 ต่อ 6 วินิจฉัยว่า รัฐเมียนมาได้กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญาในพื้นที่ตอนเหนือของรัฐยะไข่ ระหว่างปฏิบัติการทางทหารในปี 2560 อันเป็นการละเมิดอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ค.ศ. 1948

ความสำคัญของคำพิพากษานี้มิได้อยู่เพียงการยืนยันความทุกข์ทรมานของชาวโรฮิงญา แต่ยังเป็นครั้งแรกที่ศาลโลกวินิจฉัยโดยตรงว่า รัฐหนึ่งมีความรับผิดจากการกระทำฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ซึ่งเป็นการก้าวข้ามจากการพิจารณาว่ารัฐละเลยหน้าที่ป้องกันการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ไปสู่การวินิจฉัยว่ารัฐนั้นเป็นผู้กระทำการดังกล่าวเอง
1. จุดเริ่มต้นของคดี: แกมเบียฟ้องเมียนมา ทั้งที่ไม่ได้เป็นผู้เสียหายโดยตรง
คดีนี้เริ่มต้นเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2562 เมื่อประเทศแกมเบียยื่นคำร้องต่อ ICJ กล่าวหาเมียนมาว่าละเมิดอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ จากปฏิบัติการทางทหารต่อชาวโรฮิงญาในรัฐยะไข่ เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นในปี 2560 โดยกองกำลังความมั่นคงเมียนมาดำเนินปฏิบัติการที่เรียกว่า “Clearance Operations” ซึ่งมีรายงานการสังหารพลเรือน การข่มขืนและความรุนแรงทางเพศ การกระทำรุนแรงต่อเด็ก ตลอดจนการเผาทำลายหมู่บ้าน
ผลจากปฏิบัติการทำให้ชาวโรฮิงญากว่า 730,000 คนต้องหลบหนีข้ามพรมแดนไปยังประเทศบังกลาเทศ ประเด็นทางกฎหมายที่น่าสนใจคือ แกมเบียไม่ได้เป็นประเทศที่ได้รับความเสียหายโดยตรงจากการกระทำของเมียนมา แต่สามารถนำคดีขึ้นสู่ศาลโลกได้ เพราะอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กำหนดพันธกรณีที่รัฐภาคีทั้งหลายมีส่วนได้เสียร่วมกันในการป้องกันและลงโทษการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
หลักการนี้เรียกว่า Obligations erga omnes partes หมายถึงพันธกรณีที่รัฐภาคีมีร่วมกันต่อรัฐภาคีอื่นทั้งหมด จึงไม่จำเป็นที่รัฐผู้ฟ้องจะต้องเป็นผู้เสียหายโดยตรง หรือได้รับความเสียหายจากการกระทำที่ถูกกล่าวหาเป็นการเฉพาะ นี่คือพลังของกฎหมายระหว่างประเทศที่ทำให้รัฐหนึ่งสามารถลุกขึ้นเรียกร้องความรับผิดจากอีกรัฐหนึ่ง เพื่อคุ้มครองคุณค่าพื้นฐานที่ประชาคมระหว่างประเทศยอมรับร่วมกัน
2. ฆ่าคนจำนวนมาก ไม่ได้แปลว่าเป็นฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เสมอไป
ประเด็นสำคัญที่สุดของคดีนี้อยู่ที่การพิสูจน์เจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ หรือที่เรียกว่า Specific Intent หรือ Dolus Specialis ตามข้อ 2 ของอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ การกระทำจะเป็นความผิดฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ต้องมีเจตนาที่จะทำลายกลุ่มบุคคลซึ่งเป็นกลุ่มชาติ กลุ่มชาติพันธุ์ กลุ่มเชื้อชาติ หรือกลุ่มศาสนา ทั้งหมดหรือบางส่วน ในฐานะที่เป็นกลุ่มดังกล่าว โดยต้องมีการกระทำอย่างใดอย่างหนึ่งใน 5 ลักษณะ ได้แก่
• ฆ่าสมาชิกของกลุ่มนั้น
• ทำให้สมาชิกของกลุ่มได้รับอันตรายสาหัสแก่ร่างกายหรือจิตใจ
• จงใจกำหนดเงื่อนไขในการดำรงชีวิตเพื่อทำลายกลุ่มนั้นทางกายภาพทั้งหมดหรือบางส่วน
• กำหนดมาตรการเพื่อป้องกันการเกิดของสมาชิกภายในกลุ่ม
• บังคับโยกย้ายเด็กจากกลุ่มหนึ่งไปยังอีกกลุ่มหนึ่ง
ข้อควรระวังคือ การสังหารหมู่หรือการฆ่าคนจำนวนมาก แม้จะเป็นอาชญากรรมร้ายแรง ก็ไม่ได้กลายเป็นการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยอัตโนมัติ หากยังพิสูจน์เจตนาพิเศษที่จะทำลายกลุ่มที่ได้รับความคุ้มครองไม่ได้
ในคดีเมียนมา ศาลพิจารณาพยานหลักฐานโดยรวม ทั้งรูปแบบการสังหาร ความรุนแรงทางเพศ การกระทำต่อเด็ก การโจมตีประชาชนที่หลบหนี ตลอดจนลักษณะและบริบทของปฏิบัติการทางทหาร ศาลเห็นว่าพยานหลักฐานดังกล่าวสนับสนุนข้อสรุปว่า มีเจตนาทำลายประชากรโรฮิงญาส่วนสำคัญในพื้นที่ตอนเหนือของรัฐยะไข่ และไม่อาจอธิบายการกระทำเหล่านั้นได้ด้วยเหตุผลเรื่องการปราบปรามกลุ่มติดอาวุธเพียงอย่างเดียว
นี่เป็นประเด็นสำคัญ เพราะการอ้างความมั่นคงแห่งรัฐหรือการปราบปรามการก่อความไม่สงบ ไม่อาจทำให้การกระทำที่มีเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กลายเป็นการกระทำที่ชอบด้วยกฎหมายได้
3. ความแตกต่างจากคดีเซอร์เบีย: จากรัฐที่ไม่ป้องกัน สู่รัฐที่กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
หากย้อนกลับไปในปี 2550 ศาลโลกเคยมีคำพิพากษาคดีบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาฟ้องเซอร์เบีย จากเหตุการณ์สังหารหมู่ที่สเรเบรนิตซาในปี 2538 ในคดีดังกล่าว ศาลวินิจฉัยว่าการสังหารหมู่ชาวมุสลิมบอสเนียที่สเรเบรนิตซาเป็นการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แต่ยังไม่ได้วินิจฉัยว่าพยานหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่าเซอร์เบียเป็นผู้กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยตรง
สิ่งที่ศาลวินิจฉัยว่าเซอร์เบียละเมิด คือการไม่ปฏิบัติหน้าที่ในการป้องกันการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ และการไม่ปฏิบัติหน้าที่ในการลงโทษผู้กระทำผิดตามพันธกรณีระหว่างประเทศ แต่ในคดีเมียนมา ศาลก้าวไปอีกขั้น โดยวินิจฉัยว่าการกระทำของกองกำลังความมั่นคงเมียนมาเป็นการกระทำที่สามารถระบุความรับผิดให้แก่รัฐได้ และรัฐเมียนมาได้กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์จริง
ความแตกต่างจึงอยู่ที่การพิสูจน์ความรับผิดของรัฐโดยตรง ไม่ใช่เพียงความล้มเหลวในการป้องกันหรือปราบปรามการกระทำของบุคคลอื่น นี่คือความสำคัญทางประวัติศาสตร์ของคำพิพากษาวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569
4. ความรับผิดของรัฐ ไม่ใช่ความผิดอาญาของบุคคล
ประเด็นนี้ต้องแยกให้ชัด เพราะเป็นเรื่องที่มักเกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อน ICJ เป็นศาลที่มีอำนาจพิจารณาข้อพิพาทระหว่างรัฐ ไม่ใช่ศาลอาญาที่มีอำนาจจับกุมและพิพากษาลงโทษบุคคล ดังนั้น การที่ศาลโลกวินิจฉัยว่าเมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ จึงหมายถึงความรับผิดของรัฐเมียนมาตามกฎหมายระหว่างประเทศ ไม่ได้หมายความว่าผู้นำรัฐบาลหรือผู้บัญชาการทหารทุกคนมีความผิดอาญาแล้วโดยอัตโนมัติ
ความรับผิดทางอาญาของบุคคลต้องพิสูจน์เป็นรายบุคคลว่าใครมีส่วนเกี่ยวข้องอย่างไร เช่น ใครเป็นผู้วางแผนหรือสั่งการ ใครเป็นผู้ลงมือกระทำ ใครสนับสนุนหรือช่วยเหลือการกระทำ หรือใครมีอำนาจบังคับบัญชาและมีหน้าที่ป้องกัน แต่ละเลยไม่ดำเนินการตามหน้าที่
การดำเนินคดีบุคคลอาจเกิดขึ้นผ่านศาลภายในประเทศหรือกลไกศาลอาญาระหว่างประเทศที่มีเขตอำนาจตามกฎหมาย กล่าวอีกนัยหนึ่ง การพิพากษาให้รัฐรับผิด ไม่ใช่จุดสิ้นสุดของความยุติธรรม แต่เป็นจุดเริ่มต้นของการเรียกร้องให้ผู้กระทำผิดแต่ละคนต้องรับผิดด้วย
5. คำพิพากษาสั่งอะไรแก่เมียนมา?
ศาลไม่ได้หยุดอยู่เพียงการประกาศว่าเมียนมาละเมิดอนุสัญญา แต่ยังกำหนดมาตรการเพื่อให้เกิดการเยียวยาและป้องกันการกระทำซ้ำ
สาระสำคัญประกอบด้วย
หนึ่ง ยุติการละเมิดและจัดให้มีกฎหมายภายใน เมียนมาต้องตรากฎหมายที่จำเป็นเพื่อให้พันธกรณีตามอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์มีผลอย่างสมบูรณ์
สอง สอบสวนและดำเนินคดีผู้เกี่ยวข้อง ต้องดำเนินมาตรการสอบสวนบุคคลที่มีเหตุอันควรสงสัยว่าเกี่ยวข้องกับการกระทำที่ขัดต่ออนุสัญญา และดำเนินคดีลงโทษหากมีเหตุอันสมควร
สาม ป้องกันไม่ให้เกิดเหตุซ้ำ เมียนมาต้องให้หลักประกันว่าจะไม่เกิดการละเมิดพันธกรณีเช่นนี้อีก
สี่ ฟื้นฟูสิทธิของชาวโรฮิงญา ต้องดำเนินมาตรการเยียวยา รวมถึงเปิดทางให้ผู้พลัดถิ่นกลับสู่ถิ่นฐานอย่างปลอดภัย สมัครใจ และมีศักดิ์ศรี ตลอดจนให้ครอบครัวที่พลัดพรากได้กลับมาอยู่ร่วมกัน
ห้า ชดใช้ค่าเสียหาย เมียนมาต้องชดใช้ความเสียหายแก่กลุ่มโรฮิงญาและสมาชิกของกลุ่ม ในส่วนที่ไม่อาจเยียวยาได้ด้วยการฟื้นฟูคืนสู่สภาพเดิม
อย่างไรก็ตาม ศาลยังไม่ได้กำหนดจำนวนเงินชดเชยในคำพิพากษาครั้งนี้ แต่กำหนดให้เมียนมาส่งรายงานเกี่ยวกับมาตรการฟื้นฟูและรายละเอียดการชดใช้ภายใน 2 ปี ก่อนที่ศาลจะพิจารณากำหนดรูปแบบและจำนวนเงินชดเชยในขั้นตอนต่อไป
6. คำพิพากษาศาลโลกมีผลผูกพัน แต่ใครจะบังคับให้เมียนมาปฏิบัติตาม?
นี่คือข้อจำกัดสำคัญของระบบกฎหมายระหว่างประเทศ คำพิพากษาของ ICJ เป็นที่สุด ไม่มีการอุทธรณ์ และมีผลผูกพันคู่กรณีตามข้อ 59 แห่งธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ แต่ ICJ ไม่มีกองกำลังตำรวจหรือเจ้าหน้าที่บังคับคดีที่จะเข้าไปจับกุมผู้กระทำผิดหรือยึดทรัพย์สินของรัฐที่ไม่ปฏิบัติตามคำพิพากษาได้โดยตรง
หากเมียนมาไม่ปฏิบัติตามคำพิพากษา แกมเบียสามารถนำเรื่องเข้าสู่คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติตามข้อ 94 วรรคสอง แห่งกฎบัตรสหประชาชาติ เพื่อให้พิจารณามาตรการที่จำเป็นต่อไป แต่การดำเนินการของคณะมนตรีความมั่นคงก็มีข้อจำกัดจากโครงสร้างทางการเมืองระหว่างประเทศ โดยเฉพาะสิทธิยับยั้งของสมาชิกถาวร
นอกจากนี้ การเปิดทางให้ชาวโรฮิงญากลับถิ่นฐานก็ไม่ใช่เพียงการเปิดพรมแดนให้เดินทางกลับ แต่ต้องมีหลักประกันเรื่องความปลอดภัย การไม่ถูกเลือกปฏิบัติ สิทธิในถิ่นฐาน และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ด้วย คำพิพากษาจึงเป็นชัยชนะในทางกฎหมาย แต่การทำให้เกิดความยุติธรรมในชีวิตจริงยังต้องอาศัยความร่วมมือจากประชาคมระหว่างประเทศอย่างต่อเนื่อง
7. บทเรียนสำหรับประเทศไทย: เรามีกฎหมายฆ่าล้างเผ่าพันธุ์หรือยัง?
ประเทศไทยยังไม่ได้เป็นภาคีอนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ค.ศ. 1948 และประมวลกฎหมายอาญาของไทยก็ยังไม่มีฐานความผิดฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เป็นการเฉพาะ แม้การกระทำที่เป็นองค์ประกอบของการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อาจเข้าข่ายความผิดตามประมวลกฎหมายอาญา เช่น มาตรา 288 และ 289 ความผิดฐานฆ่าผู้อื่น ความผิดเกี่ยวกับการทำร้ายร่างกาย ความผิดเกี่ยวกับการกักขังหน่วงเหนี่ยวและความผิดต่อเสรีภาพ ความผิดเกี่ยวกับการกระทำต่อเด็ก และความผิดอื่นที่เกี่ยวข้อง
แต่การดำเนินคดีตามฐานความผิดเหล่านี้ยังไม่เท่ากับการดำเนินคดีฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ เพราะไม่ได้ครอบคลุมองค์ประกอบเรื่องเจตนาพิเศษที่จะทำลายกลุ่มชาติ กลุ่มชาติพันธุ์ กลุ่มเชื้อชาติ หรือกลุ่มศาสนาโดยตรง
อย่างไรก็ตาม การที่ประเทศไทยไม่ได้เป็นภาคีอนุสัญญา ไม่ได้หมายความว่าประเทศไทยมีเสรีภาพที่จะกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ได้ เพราะข้อห้ามดังกล่าวมีสถานะเป็นกฎหมายจารีตประเพณีระหว่างประเทศ และเป็นหลักกฎหมายบังคับเด็ดขาด (Jus Cogens)
8. บทสรุป: อธิปไตยของรัฐไม่ใช่ใบอนุญาตให้ทำลายล้างมนุษย์
คำพิพากษาคดีแกมเบียฟ้องเมียนมาในวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 มีความสำคัญอย่างน้อย 3 ประการ
• ประการแรก ยืนยันว่ารัฐสามารถต้องรับผิดโดยตรงจากการกระทำฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ขององค์กรและเจ้าหน้าที่ของรัฐได้ ไม่ใช่เพียงรับผิดจากการละเลยหน้าที่ป้องกันเท่านั้น
• ประการที่สอง แสดงให้เห็นว่ารัฐภาคีอนุสัญญาสามารถใช้กลไกศาลระหว่างประเทศเรียกร้องความรับผิดจากรัฐผู้ละเมิดได้ แม้รัฐผู้ฟ้องไม่ได้เป็นผู้เสียหายโดยตรง
• ประการที่สาม ตอกย้ำว่าความยุติธรรมระหว่างประเทศไม่ได้สิ้นสุดเมื่อมีคำพิพากษา แต่ต้องนำไปสู่การชดใช้เยียวยา การดำเนินคดีผู้กระทำผิด และการป้องกันไม่ให้เหตุการณ์เกิดขึ้นซ้ำ
จึงมีหลักคิดทางกฎหมายที่ควรจดจำจากคดีนี้ คือ “อธิปไตยของรัฐไม่ใช่เกราะคุ้มกันการละเมิดสิทธิมนุษยชน และการอ้างความมั่นคงแห่งรัฐไม่อาจทำให้การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กลายเป็นการกระทำที่ชอบด้วยกฎหมาย” รัฐมีอำนาจรักษาความมั่นคงและปราบปรามภัยคุกคาม แต่การใช้อำนาจนั้นต้องอยู่ภายใต้หลักนิติธรรมและพันธกรณีระหว่างประเทศ ไม่ว่าผู้ถูกกระทำจะเป็นคนเชื้อชาติใด นับถือศาสนาใด หรือมีสถานะเป็นพลเมืองของประเทศใด ศักดิ์ศรีและชีวิตของมนุษย์ย่อมไม่ใช่สิ่งที่รัฐจะพรากไปได้ตามอำเภอใจ บทเรียนจากโรฮิงญาจึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของเมียนมา แต่เป็นบทเรียนของรัฐทุกแห่ง รวมทั้งประเทศไทย ว่ากฎหมายต้องมีพลังมากพอที่จะคุ้มครองมนุษย์ แม้ในวันที่ผู้มีอำนาจรัฐเป็นฝ่ายละเมิดเสียเอง
วัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ 21/11/69"





ขอขอบคุณข้อมูลและภาพจาก เฟซบุ๊ก วัส ติงสมิตร กฎหมายและบ้านเมือง
