สกู๊ปพิเศษ : เมื่อนวัตกรรม ‘ทำเอง’ จากจุฬาฯ เปลี่ยนขยะให้เป็นอุปกรณ์เอกซเรย์ตรวจวัตถุต้องสงสัย

ในยุคที่ความปลอดภัยในพื้นที่สาธารณะและองค์กรกลายเป็นเรื่องใกล้ตัว ข่าวการขู่วางวัตถุต้องสงสัยหรือพัสดุนิรนามมักสร้างความตื่นตระหนกและสร้างความเสียหายต่อระบบเศรษฐกิจเสมอ แม้เครื่องเอกซเรย์สัมภาระตามสนามบินหรือสถานที่สำคัญจะให้ภาพที่ชัดเจน แต่ราคาที่สูงลิ่วตั้งแต่หลักแสนถึงหลักล้านบาท ทำให้หน่วยงานขนาดเล็ก โรงเรียน หรือจุดคัดกรองชุมชนยากจะเข้าถึง ทว่านวัตกรรมล่าสุดถูกพัฒนาโดย รศ.นเรศร์ จันทน์ขาว อาจารย์ภาควิชาวิศวกรรมนิวเคลียร์ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นายประธาน มิรัตนไพร นักบริการวิทยาศาสตร์ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ น.ส.สิริปรียา พิพัฒน์พัลลภ ผู้ช่วยวิจัย ได้ออกแบบและสร้างอุปกรณ์รับภาพถ่ายด้วยรังสีเอกซ์และรังสีแกมมาขึ้นเองทั้งระบบ ด้วยแนวคิดง่ายๆแต่ได้ผลจริง คือการนำหลักการทางฟิสิกส์ที่มีอายุเกือบร้อยปีมาผสานเข้ากับกล้องถ่ายภาพดิจิทัลที่ใช้งานกันทั่วไปในปัจจุบัน จนได้อุปกรณ์ตรวจสอบกระเป๋าและกล่องพัสดุที่มีต้นทุนต่ำกว่าเครื่องเอกซเรย์เชิงพาณิชย์

รศ.นเรศร์ อธิบายว่าหลักการถ่ายภาพด้วย “แผ่นเรืองรังสี” หรือที่เรียกทับศัพท์ว่า “แผ่นฟอสฟอร์ (phosphor)” นั้นมีมานานเกือบร้อยปีแล้ว เพียงแต่ในยุคหลัง เทคโนโลยีการถ่ายภาพรังสีแบบใหม่ๆที่ให้ความละเอียดสูงกว่าเข้ามาแทนที่ จนวิธีการเดิมแทบไม่มีใครใช้งานอีก แต่ข้อดีของเทคโนโลยีเดิมที่ยังไม่เคยเปลี่ยนคือราคาถูก ในขณะที่เทคโนโลยีกล้องถ่ายภาพดิจิทัลก็พัฒนาไปไกลมาก ทั้งคมชัดขึ้น เชื่อมต่อกับคอมพิวเตอร์ได้ และปรับแต่งภาพได้สะดวก จึงเป็นโอกาสที่จะนำสองสิ่งนี้มาผสานกันใหม่
ปัจจุบัน การใช้งานแผ่นเรืองรังสีมักอยู่ในวงการแพทย์ ซึ่งเน้นการตรวจร่างกายมนุษย์ แต่ทีมวิจัยของภาควิชาวิศวกรรมนิวเคลียร์มองไปอีกทาง นั่นคือการตรวจสอบวัตถุ ไม่ว่าจะเป็นวัตถุระเบิด อาวุธปืน หรือสิ่งของผิดกฎหมายที่อาจซุกซ่อนอยู่ในกระเป๋าและพัสดุภัณฑ์ ซึ่งเป็นโจทย์ที่ต่างไปจากงานด้านสุขภาพโดยสิ้นเชิง และยังไม่ค่อยมีใครทำอุปกรณ์ลักษณะนี้ขึ้นมาเองอย่างจริงจัง
จากแนวคิดพื้นฐานและความตั้งใจดังกล่าว ทีมวิจัยฯได้ออกแบบและประกอบอุปกรณ์รับภาพถ่ายด้วยรังสีเอกซ์ และส่งมอบให้กับกรมศิลปากรแล้วในปี 2554 เพื่อใช้ตรวจสอบโบราณวัตถุในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ โดยไม่ต้องทำลายชิ้นงานที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ อุปกรณ์ชุดนั้นยังใช้งานอยู่จนถึงทุกวันนี้ และมีการพัฒนาต่อยอดให้สามารถถ่ายภาพได้แบบสามมิติ ด้วยการถ่ายภาพสองครั้งในตำแหน่งซ้าย-ขวาที่เลื่อนห่างกันเท่าระยะห่างของดวงตาคนเรา แล้วนำไปแสดงผลผ่านจอทีวีสามมิติ ทำให้มองเห็นความลึกของวัตถุได้ เหมือนกับที่ดวงตาซ้ายและขวาของมนุษย์มองเห็นภาพที่ต่างมุมกันเล็กน้อยแล้วสมองประมวลผลรวมเป็นภาพเดียว

“เมื่อยิงรังสีเอกซ์ผ่านวัตถุที่ต้องการตรวจสอบ รังสีที่ทะลุผ่านออกมาในแต่ละบริเวณจะมีปริมาณมากน้อยต่างกัน ขึ้นอยู่กับความหนาและชนิดของวัสดุที่รังสีเดินทางผ่าน เมื่อรังสีเหล่านั้นตกกระทบแผ่นเรืองรังสี แผ่นดังกล่าวจะเปล่งแสงสว่างมากหรือน้อยตามปริมาณรังสีที่ได้รับ บริเวณที่รังสีทะลุผ่านได้มากจะสว่างมาก ส่วนบริเวณที่มีวัตถุหนาแน่นบดบังรังสีไว้จะมืด เมื่อได้ภาพสว่าง-มืดบนแผ่นเรืองรังสีแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการบันทึกภาพนั้นด้วยกล้องถ่ายภาพดิจิทัล ซึ่งจุดที่ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษคือ กล้องถ่ายภาพจะต้องไม่รับรังสีโดยตรง เพราะจะทำให้ชิปรับภาพ ไม่ว่าจะเป็นแบบ CCD (Charge-Coupled Device) หรือ CMOS (Complementary Metal-Oxide-Semiconductor) เกิดปฏิกิริยากับรังสีจนสัญญาณภาพรบกวน ทีมวิจัยจึงแก้ปัญหานี้ด้วยการติดตั้งกระจกเงาเอียงทำมุม 45 องศาไว้ภายในกล่องอุปกรณ์ เพื่อสะท้อนภาพจากแผ่นเรืองรังสีไปเข้ากล้องในอีกทิศทางหนึ่ง แทนที่จะให้กล้องหันเข้าหาต้นกำเนิดรังสีโดยตรง” รศ.นเรศร์ กล่าวและว่า อุปกรณ์ทั้งหมดที่กล่าวนี้ถูกบรรจุอยู่ในกล่องทึบแสงรูปตัว L ที่ทีมวิจัยออกแบบและประกอบขึ้นเองจากไม้อัด ด้านหน้าของกล่องมีแผ่นเรืองรังสีติดตั้งอยู่ และมีแผ่นอะลูมิเนียมปิดทับไว้เพื่อป้องกันแสงภายนอกรบกวนภาพ ส่วนกล้องถ่ายภาพดิจิทัลจะถูกวางไว้ในช่องแยกต่างหากภายในกล่องเดียวกัน ทำหน้าที่บันทึกภาพที่สะท้อนจากกระจกเงาแล้วส่งต่อไปแสดงผลบนหน้าจอโน้ตบุ๊กคอมพิวเตอร์แบบทันที ทำให้ผู้ปฏิบัติงานสามารถมองเห็น ปรับแต่ง และวิเคราะห์ภาพได้อย่างสะดวกรวดเร็ว โดยไม่จำเป็นต้องล้างฟิล์มเหมือนวิธีเอกซเรย์แบบดั้งเดิม

“ด้านความเร็วในการตรวจสอบ อุปกรณ์นี้ก็ทำงานได้รวดเร็วไม่แพ้เครื่องเชิงพาณิชย์ การถ่ายภาพกล่องพัสดุหนึ่งกล่องใช้เวลาเพียง 10 – 30 วินาที ต่างจากเครื่องเอกซเรย์ที่สนามบินซึ่งต้องค่อยๆเลื่อนกระเป๋าผ่านหัววัดรังสีแถวเดียวทีละส่วนแล้วนำภาพมาต่อกัน หากต้องการความเร็วเพิ่มขึ้นอีก ก็สามารถปรับตั้งค่าความไวแสงของกล้องให้สูงขึ้น หรือเพิ่มความเข้มของรังสีที่ใช้ได้ แม้จะแลกกับความละเอียดของภาพที่ลดลงเล็กน้อยก็ตาม” รศ.นเรศร์ กล่าว
รศ.นเรศร์ อธิบายว่ารังสีที่ใช้ในการถ่ายภาพชุดนี้มีระดับพลังงานไม่สูงมากนัก ทำให้สามารถออกแบบการกำบังรังสีที่เหมาะสมได้ไม่ยาก แต่สิ่งที่ต้องแยกพิจารณาให้ชัดเจนคือความแตกต่างระหว่างรังสีเอกซ์กับรังสีแกมมา โดยรังสีเอกซ์เกิดจากเครื่องกำเนิดไฟฟ้า จึงควบคุมได้ง่ายกว่า ต้องการใช้งานก็เปิดเครื่อง ต้องการหยุด ก็ปิดเครื่องได้ทันที ทำให้มีความปลอดภัยสูงในเชิงการบริหารจัดการ ขณะที่รังสีแกมมามาจากสารกัมมันตรังสีซึ่งปลดปล่อยรังสีออกมาตลอดเวลา โดยไม่มีการปิดสวิตช์ได้ ดังนั้นเมื่อไม่ได้ใช้งาน ต้นกำเนิดรังสีแกมมาจึงต้องถูกเก็บไว้ในภาชนะกำบังรังสีเฉพาะ เมื่อจะใช้งานจึงค่อยดันหรือส่งต้นกำเนิดรังสีออกมาผ่านท่อนำรังสีชั่วคราว
สำหรับการออกแบบพื้นที่ใช้งานจริง ทีมวิจัยเสนอแนวทางการสร้างเป็นอุโมงค์คอนกรีตพร้อมสายพานลำเลียงกระเป๋าหรือกล่องพัสดุ คล้ายกับระบบตรวจกระเป๋าสัมภาระที่สนามบิน เพื่อให้ผู้ปฏิบัติงานไม่ต้องอยู่ใกล้บริเวณที่มีการฉายรังสีตลอดเวลาทำงาน ซึ่งต่างจากรังสีเอกซ์ที่หากออกแบบให้เปิดใช้เฉพาะช่วงตรวจสอบ ก็จะช่วยลดความเสี่ยงต่อผู้ใช้งานได้มากขึ้นไปอีก

“ทีมวิจัยได้ทดสอบอุปกรณ์ภายใต้เงื่อนไขที่หลากหลาย ทั้งระดับพลังงานของรังสีเอกซ์ พลังงานของรังสีแกมมา การตั้งค่าของกล้องถ่ายภาพ และระยะเวลาในการถ่ายภาพ รวมถึงเปรียบเทียบแผ่นเรืองรังสีสองชนิดที่ผลิตจากวัสดุแกโดลิเนียมออกซีซัลไฟด์เหมือนกัน แต่ต่างความหนาแน่น คือชนิดธรรมดารุ่น DRZ กับชนิดความหนาแน่นสูงรุ่น PI-200 ซึ่งผลิตโดยประเทศญี่ปุ่น และรองรับพลังงานรังสีแกมมาได้สูงสุดถึงราว 500 กิโลอิเล็กตรอนโวลต์” รศ.นเรศร์ กล่าว
สำหรับต้นกำเนิดรังสีแกมมา ทีมวิจัยทดสอบด้วยไอโซโทปสองชนิด ได้แก่ อิริเดียม-192 ซึ่งมีพลังงานเฉลี่ยประมาณ 320 กิโลอิเล็กตรอนโวลต์ และมีครึ่งชีวิต 74 วัน กับซีลีเนียม-75 ซึ่งมีพลังงานเฉลี่ยประมาณ 280 กิโลอิเล็กตรอนโวลต์ และมีครึ่งชีวิตยาวกว่าคือ 120 วัน ค่าครึ่งชีวิตนี้มีความหมายในเชิงปฏิบัติ เพราะทุก ๆ ช่วงครึ่งชีวิต ปริมาณรังสีจากต้นกำเนิดจะลดลงครึ่งหนึ่ง ทำให้ต้องเพิ่มระยะเวลาในการถ่ายภาพขึ้นเป็นสองเท่าเมื่อเวลาผ่านไป แต่เนื่องจากเวลาถ่ายภาพโดยรวมยังอยู่ในหลักวินาที การเพิ่มเวลาถ่ายภาพจึงไม่ใช่ปัญหาใหญ่ และไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนต้นกำเนิดรังสีบ่อยครั้งนัก
ผลการทดสอบพบว่า ภาพที่ได้จากรังสีเอกซ์มีความคมชัดและความเปรียบต่างที่ดี ส่วนภาพที่ได้จากรังสีแกมมาทั้งจากอิริเดียม-192 และซีลีเนียม-75 มีคุณภาพต่ำกว่ารังสีเอกซ์ทั้งในแง่ความคมชัดและความเปรียบต่าง แต่ก็ยังมีคุณภาพเพียงพอที่จะใช้ตรวจหาวัตถุแปลกปลอมที่ซุกซ่อนอยู่ภายในกระเป๋าหรือกล่องพัสดุได้
ทีมวิจัยได้ทดลองถ่ายภาพวัตถุตัวอย่างหลายรูปแบบ ทั้งกล่องพัสดุที่บรรจุสิ่งของปะปนกัน เช่น กรรไกร ที่เย็บกระดาษ และลูกเทนนิสที่ซ่อนเหรียญไว้ภายใน ไปจนถึงท่อเหล็กที่มีก้อนหินบรรจุอยู่ภายใน และชิ้นงานเหล็กที่มีรูเจาะซ่อนอยู่ ซึ่งทุกกรณีสามารถมองเห็นรูปทรงของวัตถุภายในได้อย่างชัดเจนเพียงพอต่อการตัดสินใจว่าควรตรวจสอบเพิ่มเติมหรือไม่
รศ.นเรศร์ กล่าวว่า งานวิจัยชิ้นนี้ตอบโจทย์สังคมไทยในสองมิติที่เชื่อมโยงกัน มิติแรกคือเรื่องความปลอดภัย ในภาวะที่ไม่มีใครทราบแน่ชัดว่าพัสดุที่ถูกส่งไปมาในแต่ละวันบรรจุอะไรอยู่บ้าง การมีอุปกรณ์ตรวจสอบราคาประหยัดที่ทุกหน่วยงานสามารถเข้าถึงได้ ไม่ว่าจะเป็นโรงเรียน สถานที่ราชการ หรือบริษัทขนส่งเอกชน ย่อมช่วยลดความเสี่ยงจากวัตถุอันตรายที่อาจแฝงตัวอยู่ในพัสดุภัณฑ์ได้มากขึ้น มิติที่สองคือเรื่องเศรษฐกิจ เพราะการที่ประเทศไทยสามารถผลิตอุปกรณ์ลักษณะนี้ได้เองในราคาที่ต่ำกว่าการนำเข้าจากต่างประเทศหลายเท่า ก็เท่ากับเปิดโอกาสให้หน่วยงานที่มีงบประมาณจำกัดสามารถเข้าถึงเทคโนโลยีตรวจสอบความปลอดภัยได้มากขึ้น แทนที่จะต้องพึ่งพาการนำเข้าเครื่องราคาแพงเพียงอย่างเดียว
