Change with คิด&ทำ : มองตัวเองย้อนอดีต 77 ปี มาถึงวันนี้ได้อย่างไร โดย ชัยวัฒน์ สุรวิชัย 8

• ความล้มเหลวในการสังเคราะห์ “ประวัติศาสตร์ที่เป็นจริง” และ
การถอดบทเรียนร่วมกันของสังคมไทย
เกิดจากการที่ประวัติศาสตร์ถูกใช้เป็นเครื่องมือสร้างความชอบธรรมทางการเมืองมากกว่า
เครื่องมือในการแสวงหาข้อเท็จจริง
เมื่อความจริงถูกผูกขาดหรือตัดทอน
สังคมจึงตกอยู่ในวงจรรัฐประหารการเลือกตั้งที่เหลื่อมล้ำ ไม่บริสุทธิ์เที่ยงธรรม
ความขัดแย้ง และการเดินวนซ้ำรอยเดิม
การวิเคราะห์เชิงโครงสร้างใน 2 มิติหลัก
ชี้ให้เห็นถึงสิ่งที่ประเทศไทย ผู้นำทุกฝ่าย และประชาชนยังขาดไป ดังนี้
1. มุมมองทัศนะประวัติศาสตร์ประชาธิปไตย
มิตินี้มองประวัติศาสตร์ในฐานะ พัฒนาการของสถาบัน อำนาจ กฎเกณฑ์ และโครงสร้างความสัมพันธ์ทางอำนาจ
สิ่งที่สังคมและผู้นำยังขาดเชิงหลักการ ได้แก่:
1) การยอมรับความชอบธรรมของความขัดแย้งเชิงโครงสร้าง
ขาดการมองว่าความขัดแย้งทางชนชั้น ผลประโยชน์ และอุดมการณ์เป็นเรื่องปกติในสังคมประชาธิปไตย
แต่กลับมองความขัดแย้งเป็น“ความวุ่นวาย” หรือ “การบ่อนทำลาย”
จนนำไปสู่การตัดตอนด้วยอำนาจนอกระบบ
2) ฉันทามติต่อกติกาพื้นฐานที่ไม่ถูกฉีกทำลาย
ขาดความเคารพในกติกาสูงสุด
รัฐธรรมนูญไทยถูกทำให้เป็นเพียง “เครื่องมือชั่วคราว” ของฝ่ายที่ครองอำนาจ ไม่ใช่สัญญาประชาคมถาวรที่ทุกฝ่ายยอมผูกพันตัวร่วมกัน
3) การเผชิญหน้ากับความจริงทางประวัติศาสตร์อย่างตรงไปตรงมา
ขาดกระบวนการค้นหาความจริงที่เป็นอิสระ
รัฐมักเลือกใช้ “นโยบายลืมร่วมกัน” เพื่อประนีประนอมอำนาจ
มากกว่าการชำระประวัติศาสตร์เพื่อวางรากฐานความยุติธรรม
ขณะเดียวกัน ฝ่ายประชาชนบางส่วน ก็จะไม่พูดข้อเท็จจริงทั้งหมดออกมา
จะพูดแต่ข้อดีของตน ข้ออ่อนที่ร้ายแรงของฝ่ายรัฐ
4) ความเข้าใจเรื่องวิวัฒนาการสถาบันอำนาจ
ขาดการจัดวางตำแหน่งแห่งที่ของสถาบันดั้งเดิม
(กองทัพ ระบบราชการ สถาบันพระมหากษัตริย์)
ให้สอดรับกับสถาบันประชาธิปไตยสมัยใหม่
(รัฐสภา พรรคการเมือง การเลือกตั้ง)
ทำให้เกิดการแย่งชิงความชอบธรรมในการใช้อำนาจรัฐอยู่ตลอดเวลา
5) การลงหลักปักฐานวัฒนธรรมการเมืองแบบนิติรัฐ
ขาดความยึดมั่นในหลักนิติธรรมที่แท้จริง
แต่ใช้กฎหมายเป็นอาวุธ (Lawfare) จัดการคู่แข่งทางการเมือง
ทำลายความน่าเชื่อถือขององค์กรตุลาการและองค์กรอิสระ
ขณะที่ฝ่ายประชาชนบางส่วน มักยึดติดประชาธิปไตยตะวันตก
ไม่เข้าใจสภาพความเป็นจริงของสังคมไทย
6) การกระจายอำนาจและการทำลายโครงสร้างรวมศูนย์
ขาดการวิเคราะห์ประวัติศาสตร์ในมิติของการแย่งชิงทรัพยากร
ระหว่าง “ศูนย์กลางอำนาจกรุงเทพฯ” กับ “ชนบท/ท้องถิ่น”
ประชาธิปไตยจึงติดหล่มการรวมศูนย์ทางเศรษฐกิจและการเมือง
7) วัฒนธรรมความรับผิดรับชอบต่อการละเมิดสิทธิ
ขาดหลักการที่ว่า “ผู้กระทำผิดหรือผู้สั่งการก่อรัฐประหารและการเข่นฆ่าประชาชนต้องรับผิดชอบ”
การนิรโทษกรรมซ้ำซากสร้างบรรทัดฐานว่าการฉีกกติกา
และใช้ความรุนแรงไม่มีต้นทุนทางกฎหมาย
8) การมองขบวนการภาคประชาชนอย่างรอบด้าน
ขาดการประเมินบทบาทขบวนการประชาชนอย่างตรงตามข้อเท็จจริง
ทั้งด้านพลังขับเคลื่อนอันบริสุทธิ์ และข้อจำกัดเชิงยุทธศาสตร์ที่มักถูกดึงเข้าสู่วงจรการเมืองของชนชั้นนำ รวมทั้งกรอบคิดอคติของขบวนการภาคประชาชน
9) กระบวนการยุติธรรมในระยะเปลี่ยนผ่าน
ขาดกลไกและเจตจำนงในการเยียวยา ฟื้นฟูความจริง และสร้างความสมานฉันท์บนพื้นฐานของความยุติธรรม
ทำให้บาดแผลทางประวัติศาสตร์กลายเป็นเชื้อไฟที่ปะทุซ้ำทุกวิกฤต
10) การหลุดพ้นจากประวัติศาสตร์แบบ “ผู้ร้าย-วีรบุรุษ”
ขาดการมองประวัติศาสตร์แบบพลวัตที่มีความซับซ้อน
มักลดทอนเหตุการณ์ 2475, 14 ตุลา หรือ 6 ตุลา
ให้เหลือเพียงเรื่องของความดี-ความชั่ว
ซึ่งปิดกั้นการถอดบทเรียนเรื่องข้อผิดพลาดเชิงยุทธศาสตร์ของทุกฝ่าย
2. มุมมองทัศนะการพัฒนาของบุคคล
มิตินี้มองในฐานะ วุฒิภาวะ ภูมิปัญญา อุดมคติ และ
การตระหนักรู้ในความเป็นมนุษย์และพลเมือง ทั้งระดับผู้นำและประชาชน
สิ่งที่ขาดเชิงหลักการ ได้แก่:
1) จิตสำนึกความเป็นพลเมืองผู้ทรงอำนาจ
ประชาชนและระบบการศึกษาไทยยังขาดการปลูกฝังว่า
ตนเองคือ “เจ้าของอำนาจอธิปไตย”
สังคมส่วนใหญ่ยังถูกหล่อหลอมด้วยวัฒนธรรม “ผู้น้อย-ผู้ใหญ่” หรือ
รอคอย “ผู้นำขี่ม้าขาว” มาแก้ปัญหา
2) การตระหนักรู้เรื่องอัตตาและผลประโยชน์ทับซ้อนของผู้นำ
ผู้นำทุกฝ่ายมักขาดการสะท้อนตนเอง
ผู้นำกองทัพหลงในภาพลวงของความมั่นคง
ผู้นำฝ่ายประชาธิปไตยหลายยุคหลงในความนิยมจนละเลยหลักการตรวจสอบ
ทำให้การต่อสู้วนกลับมาสู่ผลประโยชน์ส่วนตน
3) ทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ในระบบการศึกษา
ระบบการศึกษาไม่ได้ฝึกให้คนตั้งคำถามกับประวัติศาสตร์กระแสหลัก
ทำให้ขาดทักษะในการแยกแยะระหว่าง “ข้อเท็จจริง” กับ “โฆษณาชวนเชื่อ” ประชาชนจึงถูกชักนำไปสู่ความเกลียดชังได้ง่าย
4) ความอดกลั้นต่อความแตกต่างทางความคิด
ขาดวุฒิภาวะในการยอมรับว่าเพื่อนร่วมชาติมองโลกต่างกันได้
ความคิดต่างมักถูกตีตราเป็น “ภัยคุกคาม” “คนชังชาติ”หรือ “คนล้าหลัง”
จนไม่สามารถเจรจาหาจุดร่วมได้
5) ความกล้าหาญทางจริยธรรมในการยอมรับข้อผิดพลาด
ผู้นำการเมืองทุกขั้วขาดความกล้าที่จะพูดว่า “เราทำผิดพลาดในจุดใด” ในอดีต ต่างฝ่ายต่างสร้างเรื่องเล่าที่ตนเองถูกต้องเสมอ
ทำให้ประวัติศาสตร์กลายเป็นอนุสาวรีย์ของการแก้ตัว
6) การตระหนักรู้ถึงความเป็นมนุษย์ของฝ่ายตรงข้าม
ขาดการมองว่าอีกฝ่ายคือมนุษย์ร่วมสังคม
ผู้นำและกลไกสื่อมักลดทอนความเป็นมนุษย์ของฝ่ายตรงข้าม
จนนำไปสู่ความชอบธรรมในการใช้ความรุนแรง
7) วุฒิภาวะทางอารมณ์ในการสื่อสารสาธารณะ
ทั้งผู้นำและสังคมขาดวัฒนธรรมการถกเถียงด้วยเหตุผลและหลักฐาน
แต่มักใช้ความคับแค้น อารมณ์ และความโกรธเป็นเชื้อเพลิงในการระดมมวลชน ซึ่งง่ายต่อการจุดชนวนความรุนแรง
8) ความอดทนต่อกระบวนการที่ล่าช้าของประชาธิปไตย
ประชาชนและชนชั้นนำขาดความอดทนต่อความบกพร่องของระบบรัฐสภา
เมื่อการเมืองติดขัดจึงมักหันไปพึ่ง “ทางลัด” เช่น
การเรียกร้องรัฐประหาร หรือการใช้อำนาจตุลาการล้มรัฐบาล
9) ความเสมอภาคในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์
ขาดความเชื่อมั่นอย่างลึกซึ้งว่า มนุษย์ทุกคนมีคุณค่าและสิทธิ์เสียงเท่ากัน
ทำให้การยอมรับเสียงส่วนใหญ่ถูกมองข้ามด้วยอคติเรื่องชนชั้นและการศึกษา
10) การมีจินตนาการถึงอนาคตร่วมกัน
ขาดการพัฒนาตนเองให้มองข้ามความขัดแย้งเฉพาะหน้าเพื่อสร้าง “สัญญาประชาคมใหม่”
ผู้นำมักติดอยู่ในกับดักของการเอาชนะทางการเมืองระยะสั้น
โดยไม่มีวิสัยทัศน์ว่าสังคมไทยจะอยู่ร่วมกันอย่างไรในระยะยาว
• ตราบใดที่โครงสร้างเชิงสถาบันยังคงปฏิเสธหลักการนิติรัฐและความยุติธรรม
ในระยะเปลี่ยนผ่าน ควบคู่ไปกับการที่ระบบการศึกษาและ
วัฒนธรรมยังไม่พัฒนาพลเมืองที่มีจิตสำนึกวิพากษ์
สังคมไทยจะยังคงติดอยู่ในวังวนประวัติศาสตร์ที่ถูกบิดเบือน
และต้องเผชิญกับวิกฤตซ้ำรอยเดิมต่อไป
ชัยวัฒน์ สุรวิชัย
