โรคไข้ดิน หรือเรียกว่าเมลิออยโดสิส เป็นโรคติดเชื้อแบคทีเรียที่สำคัญในประเทศเขตเมืองร้อน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในประเทศไทยพบบ่อยในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคใต้ แม้ว่าประชาชนส่วนใหญ่อาจไม่คุ้นเคยกับชื่อโรคนี้นัก แต่ในทางการแพทย์ ถือเป็นโรคติดเชื้อที่มีอัตราการเสียชีวิตสูงหากผู้ป่วยไม่ได้รับการวินิจฉัยอย่างถูกต้อง และไม่ได้รับการรักษาด้วยยาปฏิชีวนะที่จำเพาะเจาะจงอย่างทันท่วงที  

เชื้อแบคทีเรียที่เป็นสาเหตุของไข้ดินอาศัยอยู่ในธรรมชาติ พบปะปนอยู่ในดินลึกและแหล่งน้ำขังธรรมชาติ เชื้อมีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมสูง  

ในช่วงฤดูฝน อัตราการแพร่กระจายของเชื้อจะพุ่งสูง เนื่องจากน้ำฝนจะชะล้างและดันเชื้อแบคทีเรียจากดินชั้นลึกขึ้นมาอยู่บริเวณผืนดินชั้นบนและแหล่งน้ำขัง ส่งผลให้เกษตรกรและผู้ที่สัมผัสดินมีโอกาสได้รับเชื้อสูงกว่าช่วงเวลาอื่นของปี 

เชื้อสามารถเข้าสู่ร่างกายของเราได้ 3 ทางหลัก ได้แก่ ทางแรกคือ การสัมผัสทางผิวหนัง ซึ่งพบได้บ่อยที่สุด โดยเชื้อเข้าสู่ร่างกายผ่านทางบาดแผล รอยถลอก แผลเปื่อย หรือผิวหนังที่อ่อนนุ่มจากการแช่น้ำเป็นเวลานาน ขณะเดินเท้าเปล่าย่ำโคลน ดำนา ถากหญ้า หรือจับสัตว์น้ำ ทางที่สองเกิดจากการสูดลมที่มีฝุ่นดินปนเปื้อน หรือละอองน้ำฝนที่มีเชื้อปะปนเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจ อย่างเช่นเวลาที่อยู่กลางแจ้งขณะเกิดพายุฝนฟ้าคะนองหรือมีลมกระโชกแรง ทางสุดท้ายคือ การรับประทาน เช่น ดื่มน้ำดิบจากแหล่งน้ำธรรมชาติที่ไม่ผ่านการต้มสุก หรือการรับประทานอาหารที่ปนเปื้อนฝุ่นดินและเชื้อแบคทีเรียโดยไม่รู้ตัว  

เรามีโอกาสติดเชื้อได้ แต่ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายมักจะสามารถกำจัดเชื้อหรือลดความรุนแรงของโรคได้ แต่ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือมีภาวะภูมิคุ้มกันอ่อนแอจะมีความเสี่ยงสูงมากต่อการติดเชื้อแบบรุนแรงและเกิดภาวะแทรกซ้อนจนถึงขั้นเสียชีวิต กลุ่มประชากรเสี่ยงสูง ได้แก่ ผู้ป่วยโรคเบาหวาน จัดเป็นปัจจัยเสี่ยงอันดับหนึ่งของผู้ป่วยโรคไข้ดิน โดยพบว่ามากกว่า 50% ของผู้ป่วยโรคไข้ดินมีประวัติเป็นโรคเบาหวาน ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ผู้ป่วยโรคเลือดธาลัสซีเมีย ภาวะที่มีเหล็กเกินในร่างกายจะส่งเสริมให้เชื้อชนิดนี้เจริญเติบโตได้ดีขึ้น ผู้ป่วยที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น ผู้ป่วยมะเร็ง ผู้ที่ได้รับยากดภูมิคุ้มกัน หรือผู้ได้รับยาสเตียรอยด์เป็นเวลานาน รวมถึงผู้ที่มีพฤติกรรมดื่มสุราเรื้อรัง สุราส่งผลเสียต่อระบบภูมิคุ้มกันและตับ ทำให้ร่างกายสู้กับเชื้อโรคได้แย่ลง 

อาการของโรคไข้ดินขึ้นอยู่กับช่องทางการได้รับเชื้อและสภาวะภูมิคุ้มกันของผู้ป่วย ผู้ป่วยจะมีไข้สูง ไอ เจ็บหน้าอก หอบเหนื่อย และมีอาการอักเสบ บวม แดง ปวด และเกิดเป็นฝีหนองบริเวณผิวหนังหรือเนื้อเยื่อใต้ผิวหนังที่สัมผัสเชื้อ  

การรักษาโรคไข้ดินจำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะที่มีความเฉพาะเจาะจง โดยมีแพทย์เป็นผู้วินิฉัย และให้ยาอย่างเหมาะสม เมื่อต้องรับประทานยา ห้ามหยุดยาก่อนกำหนด เชื้อที่ยังซ่อนตัวอยู่ในร่างกายอาจกลับมาก่อโรคซ้ำ ซึ่งมักมีความรุนแรงกว่าเดิม  

เนื่องจากในปัจจุบันยังไม่มีวัคซีนป้องกันโรคไข้ดิน การป้องกันจึงเน้นที่การลดโอกาสสัมผัสเชื้อแบคทีเรียในธรรมชาติ เกษตรกรหรือผู้ที่ต้องทำงานสัมผัสดิน โคลน และแหล่งน้ำขัง ควรสวมใส่รองเท้าบูทยางทรงสูงและถุงมือยางทุกครั้ง หลีกเลี่ยงการเดินเท้าเปล่าย่ำโคลน หากมีบาดแผลเปิด แผลถลอก หรือแผลเรื้อรังจากโรคเบาหวาน ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสดินและน้ำธรรมชาติโดยเด็ดขาด หากจำเป็นต้องทำงาน ให้ใช้พลาสเตอร์ยาชนิดกันน้ำปิดแผลให้มิดชิด และสวมรองเท้าบูททับอีกชั้น และหลังเสร็จสิ้นการทำงานหรือกิจกรรมที่ต้องสัมผัสดินและน้ำ ต้องรีบอาบน้ำชำระร่างกาย ล้างมือและเท้าด้วยสบู่และน้ำสะอาดทันที หลีกเลี่ยงการดื่มน้ำดิบจากแหล่งน้ำธรรมชาติ เช่น น้ำบ่อ น้ำบาดาลที่ไม่ได้ผ่านการกรองและต้มสุก ควรดื่มน้ำที่ผ่านการต้มสุกแล้วเท่านั้น และระมัดระวังไม่ให้ฝุ่นดินปนเปื้อนในอาหาร และ หลีกเลี่ยงการอยู่กลางแจ้งขณะมีฝนตกหนักหรือลมพายุฝุ่น เพื่อลดความเสี่ยงจากการสูดดมละอองเชื้อเข้าสู่ปอด 

โรคไข้ดิน แม้จะเป็นโรคที่มีอันตรายถึงชีวิต แต่ก็เป็นโรคที่ป้องกันได้  และรักษาได้ หากมีอาการไข้สูงเรื้อรังหลังสัมผัสดินหรือน้ำ การรีบไปพบแพทย์เพื่อรับการตรวจรักษาอย่างทันท่วงที 

รศ. ภญ. ดร.  ณัฏฐดา อารีเปี่ยม

รศ. ภก. ดร. บดินทร์ ติวสุวรรณ                    

คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย