ราชวงศ์หยวน (元朝 Yuan Dynasty พ.ศ. 1814-1911 ค.ศ. 1271-1368) เป็นราชวงศ์ที่มีเอกลักษณ์เป็นพิเศษในประวัติศาสตร์จีน เนื่องจากเป็นราชวงศ์แรกที่ก่อตั้งและปกครองโดยชาติพันธุ์ที่ไม่ใช่ชาวฮั่น ภายใต้การนำของจักรพรรดิคุบไลข่าน ผู้เป็นหลานชายของเจงกิสข่าน จักรวรรดิมองโกลได้โค่นอำนาจราชวงศ์ซ่ง แล้วขยายอิทธิพลครอบคลุมดินแดนจีนทั้งหมด

การรุกรานของมองโกล มองโกลเป็นชนเผ่าจากมองโกเลีย ทางภาคเหนือของประเทศจีน มีความสามารถในการรบบนหลังม้าในพื้นที่ทุรกันดาร การรุกรานจีนของมองโกลเริ่มต้นในสมัยเจงกิสข่าน แต่การพิชิตจีนใต้สำเร็จในสมัยคุบไลข่าน คุบไลข่านได้รับการแต่งตั้งเป็นจักรพรรดิจีน และประกาศตั้งราชวงศ์หยวนในปี พ.ศ.1822 โดยชื่อ "หยวน" (元) หมายถึง "จุดเริ่มต้น" หรือ "ต้นกำเนิด"

การพิชิตราชวงศ์ซ่ง การต่อสู้ที่ยาวนานที่สุดคือการพิชิตราชวงศ์ซ่งใต้ ซึ่งใช้เวลานานถึง 45 ปี มองโกลได้ใช้เทคโนโลยีการทำสงครามที่ล้ำสมัย รวมถึงการใช้ปืนใหญ่และกองเรือขนาดใหญ่ การล่มสลายของราชวงศ์ซ่ง  ทำให้จีนตกอยู่ภายใต้การปกครองของต่างชาติเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์

คุบไลข่านได้ดำเนินการปฏิรูปการปกครองหลายประการ รวมถึงการจัดตั้งเมืองหลวงใหม่ที่ปักกิ่ง (ขณะนั้นเรียกว่าต้าตู) และการสร้างระบบราชการที่ผสมผสานระหว่างแบบมองโกลและจีน

ราชวงศ์หยวนเป็นยุคทองของการค้าระหว่างประเทศ เส้นทางสายไหมมีความเจริญรุ่งเรืองอย่างมาก มาร์โค โปโลนักเดินทางชาวอิตาลีได้เดินทางมายังจีนในสมัยนี้และได้รับการต้อนรับจากคุบไลข่าน

การพัฒนาเทคโนโลยี  เทคโนโลยีการพิมพ์ได้รับการพัฒนาและแพร่หลาย สร้างหอดูดาวและการพัฒนาปฏิทิน แลกเปลี่ยนความรู้ทางการแพทย์ระหว่างตะวันออกและตะวันตก

ราชวงศ์หยวนเป็นราชวงศ์แรกที่ใช้ธนบัตรกระดาษเป็นเงินตราหลัก โดยมีการควบคุมจากส่วนกลาง ระบบนี้ช่วยให้การค้าขายสะดวกขึ้น แต่ก็ก่อให้เกิดปัญหาเงินเฟ้อในภายหลัง

สมัยราชวงศ์หยวนเป็นยุคของการผสมผสานทางวัฒนธรรมอย่างมากมาย วัฒนธรรมมองโกล เปอร์เซีย อาหรับ และจีนได้หลอมรวมกัน เซรามิกสีน้ำเงินขาวได้รับการพัฒนาในสมัยนี้

ปัญหาและความท้าทาย เงินเฟ้อจากการพิมพ์ธนบัตรมากเกินไป การทุจริตในราชการ ความไม่เท่าเทียมระหว่างชนชั้น การจลาจลของเกษตรกร ภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง

การล่มสลาย

1. ปัญหาเศรษฐกิจ - เงินเฟ้อและความยากจนของประชาชน

2. ความไม่พอใจของชาวจีน - การถูกปฏิบัติเป็นพลเมืองชั้นสอง

3. ความแตกแยกภายใน - การแย่งชิงอำนาจในราชวงศ์

4. ภัยธรรมชาติ - น้ำท่วมและความแห้งแล้งที่รุนแรง

การปฏิวัติและการสิ้นสุด

การจลาจลที่นำโดยจู หยวนจาง (Zhu Yuanzhang) ซึ่งต่อมาเป็นจักรพรรดิองค์แรกของราชวงศ์หมิง ได้รวบรวมกำลังต่อต้านการปกครองของมองโกล การสู้รบที่ยาวนานสิ้นสุดลงในปี พ.ศ. 1911 เมื่อกองทัพหมิงยึดปักกิ่งได้สำเร็จ

บทเรียนสำคัญ การปกครองของมองโกลในจีนแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของการปรับตัวทางวัฒนธรรมและความจำเป็นในการรักษาสมดุลระหว่างการอนุรักษ์และการปฏิรูป แม้ว่าราชวงศ์หยวนจะมีอายุสั้นเมื่อเทียบกับราชวงศ์อื่นๆ แต่อิทธิพลของพวกเขายังคงส่งผลต่อการพัฒนาของจีนในศตวรรษต่อมา

โดย  อาทร  จันทวิมล