อาการขาบวม-pitting oedema
อาการขาบวมที่เมื่อเอานิ้วกดแช่ไว้สักพักจะมีรอยบุ๋มเกิดขึ้น เรียกว่า pitting (กดบุ๋ม) oedema (บวม) ส่วนหนึ่งเพราะมีน้ำมากไปในร่างกายส่วนใหญ่สาเหตุเกิดขึ้นได้จากโรคต่างๆ เหล่านี้ :
1) โรคหัวใจ เกิดจากการที่หัวใจทำหน้าที่ปั๊มเลือดไปเลี้ยงทั่วร่างกายไม่ได้ดีเท่าที่ควร จึงทำให้เกิดเลือดคั่งในหลอดเลือดโดยเฉพาะที่ขา ทำให้ “น้ำ” ซึมออกจากหลอดเลือด เข้าไปในเนื้อเยื่อของร่างกาย
2) โรคตับ เกิดจากโรคตับแข็ง (cirrhosis) ที่ตับทำหน้าที่ของมันไม่ดีเท่าควร เช่น ไม่มีการสร้างโปรตีน albumin อย่างเพียงพอ albumin เป็นโปรตีนที่จะช่วยดึงดูดน้ำไว้ในหลอดเลือด เมื่อไม่มี albumin “น้ำ” จึงซึมออกนอกหลอดเลือด
3) โรคไต เกิดจากการที่มีการรั่วของโปรตีน (albumin) ออกมาในปัสสาวะ ทำให้ระดับ albumin ในเลือดต่ำ
4) ในผู้สูงอายุที่นั่งนานๆ ไม่ได้ลุกขึ้นเดินบ่อยๆ เช่น ในการเดินทางโดยเครื่องบิน ฯลฯ
5) จากยาต่างๆ เช่น NSAIDs, steroid และยารักษาโรคความดันโลหิตบางชนิด
6) ปัญหาหลอดเลือดดำที่ลิ้นหลอดเลือดดำทำหน้าที่ได้ไม่เต็มที่
7) การกินอาหารที่เค็มจัด ฯลฯ
ท่านที่มีอาการขาบวมกดบุ๋มควรไปปรึกษาแพทย์เพื่อหาสาเหตุและการรักษาจัดการที่ถูกต้อง
วิธีแยกโรคต่างๆ เช่น ถ้าเป็นโรคหัวใจ อาจมีความดันโลหิตสูงที่อาจทราบอยู่แล้วหรืออาจไม่ทราบมาก่อน อาจมีอาการนอนราบไม่ได้ เพราะจะหายใจไม่สะดวก เวลาเดินอาจจะเหนื่อยง่ายกว่าเดิม มีอาหารหอบเหนื่อย ถ้าเป็นโรคตับอาจมีประวัติดื่มแอลกอฮอล์มากมานาน อ้วนเกินไป มีประวัติ (หรือไม่เคยตรวจมาก่อน) ของการติดเชื้อ ไวรัสตับอักเสบชนิด B (บี) และ C (ซี) อาจเคยมีประวัติเป็นโรคดีซ่าน (jaundice - คือ ตัวเหลือง ตาสีขาวมีสีเหลือง) มีจุดแดงๆ ตามตัว มีน้ำในช่องท้อง มีตับโตหรือม้ามโต เคยมีอาการอาเจียน ถ่ายเป็นเลือด ฯลฯ
ส่วนโรคไต อาจมีอาการบวมที่หน้า โดยเฉพาะหนังตา ตอนเช้า มีอาการซีด คันตามตัว เคยมีปัญหาทางปัสสาวะ เช่น ปัสสาวะไม่สะดวก ต้องรอก่อนปัสสาวะออก น้ำไม่พุ่งแรง หลังหยุดแล้วยังมีอาการไหลหยดต่อไปอีก ต้องลุกขึ้นปัสสาวะหลายครั้งตอนกลางคืน อาจเป็นโรคความดันโลหิตสูง โรคเบาหวานมาก่อน ฯลฯ
อาการขาบวมของโรคต่างๆ ข้างบนนี้มักทำให้มีอาการบวมที่ขาทั้ง 2 ข้าง แต่ถ้ามีอาการบวมเพียงข้างเดียวที่อาจมีอาการบวมแดง กดเจ็บที่น่องร่วมด้วย ต้องนึกถึงหลอดเลือดที่ขาอุดตัน ควรรีบไปพบแพทย์
ถ้าตื่นเช้าไม่(ค่อย)มีอาการบวมที่ขา แต่ถ้านั่งนานๆ และตอนเย็นมีอาการขาบวม อาจจะมีสาเหตุจากการที่เรานั่งนานๆ โดยเฉพาะถ้านั่งเครื่องบินหลายๆ ชั่วโมง นั่งรถในการเดินทางนานๆ
นอกจากต้องไปให้แพทย์ตรวจรักษาแล้ว วิธีช่วยอาการขาบวม คืออย่านั่งนานเกินไป ควรลุกขึ้นเดินเป็นระยะๆ ถ้านั่ง ถ้าเป็นไปได้ ควรยกขาขึ้นอยู่ในระดับเดียวกับหัวใจ อาจใส่ถุงเท้าที่รัดขาให้แน่นขึ้น ใส่รองเท้าที่เหมาะสม ลดการกินของเค็ม
และควรพยายามควบคุมดูแลให้ตนเองไม่อ้วน หรือมีน้ำหนักเกินมากเกินไปด้วยการออกกำลังกาย คุมอาหารตลอดเวลาตั้งแต่ช่วงที่ยังสบายดี ให้ BMI (body mass index - ดัชนีมวลกาย) ให้อยู่ไม่เกิน 23 และพุงชายหญิงไม่เกิน 90 และ 80 ซม. ตามลำดับ ไม่ดื่มน้ำมากไป และไม่เกินเค็ม
นพ.พินิจ กุลละวณิชย์