‘ลดราคาน้ำมัน 10 บาท’ คำขาด…ที่ทำตามได้ไหม?

กระแสเรียกร้องให้รัฐบาล ลดราคาน้ำมันทุกชนิดลงลิตรละ 10 บาททันที ได้กลายเป็นประเด็นร้อนแรงที่สั่นสะเทือนทั้งเวทีการเมืองและวงการเศรษฐกิจไทย ข้อเสนอดังกล่าวสะท้อนถึงความเดือดร้อนของประชาชนและผู้ประกอบการที่ต้องแบกรับต้นทุนพลังงานมาอย่างยาวนาน แต่ในอีกด้านหนึ่ง กลับจุดชนวนคำถามสำคัญถึงความเป็นไปได้ในเชิงโครงสร้างและผลกระทบต่อวินัยการคลังของประเทศ

1. เสียงเรียกร้องจากภาคประชาชนและการเมือง: “ทำได้ทันที ถ้ากล้ารื้อโครงสร้าง”

แรงกดดันหลักมาจากกลุ่มแนวร่วมปฏิวัติประชาชนปกป้องแผ่นดิน (นปผ.) นำโดย นายมะโน เครือแก้ว (กำนันมะโน) ที่ยื่นคำขาดให้ลดราคาน้ำมันทุกชนิดลง 10 บาททันที โดยมองว่าน้ำมันคือต้นทุนตั้งต้นของสินค้าและค่าครองชีพทุกอย่าง

แนวคิดนี้สอดรับกับมุมมองของนักการเมืองบางส่วน เช่น นายพีระพันธุ์ สาลีรัฐวิภาค อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน ที่ยืนยันว่า สามารถลดได้ 10 บาทขึ้นไป หากรัฐบาลกล้าตัดสินใจ โดยเสนอให้รื้อโครงสร้างราคาพลังงานที่ใช้อ้างอิงตลาดสิงคโปร์มานานกว่า 30 ปี หันมาคำนวณจากต้นทุนการกลั่นที่แท้จริง และเร่งออกกฎหมายกำกับดูแลธุรกิจน้ำมันอย่างเข้มงวด ขณะที่ นพ.ตุลย์ สิทธิสมวงศ์ มองว่าการลดราคา 10 บาทจะช่วยคืนเงินให้ประชาชนได้ถึงวันละ 1,600 ล้านบาท ส่วน นายพร้อมพงศ์ นพฤทธิ์ เสนอให้ใช้เป็นมาตรการชั่วคราว 3–6 เดือนเพื่อบรรเทาทุกข์ระยะสั้น

2. ความหวาดระแวงเรื่อง “กลุ่มทุนพลังงานเสวยสุข รัฐไม่กล้าแตะ”

อีกหนึ่งแรงขับเคลื่อนสำคัญที่ทำให้ข้อเรียกร้องลดราคา 10 บาท ได้รับเสียงสนับสนุนอย่างกว้างขวาง คือ ความไม่ไว้วางใจของสังคมต่อโครงสร้างตลาดพลังงานไทย กลุ่มภาคประชาสังคม เครือข่ายผู้บริโภค และนักการเมืองฝ่ายวิพากษ์ ตั้งข้อสังเกตว่า ในขณะที่ประชาชนต้องแบกรับภาระค่าครองชีพสูง แต่บริษัทพลังงานและโรงกลั่นรายใหญ่ กลับมีผลกำไรสุทธิรวมกันปีละหลายหมื่นถึงหลักแสนล้านบาท

• มุมมองฝ่ายวิจารณ์และภาคประชาสังคม: มองว่าธุรกิจโรงกลั่นและค้าปลีกน้ำมันในไทยมีลักษณะกึ่งผูกขาดที่มีผู้เล่นรายใหญ่ไม่กี่ราย สูตรการคำนวณราคาที่ผูกกับตลาดสิงคโปร์และบวกค่าใช้จ่ายสมมุติมายาวนาน ทำให้เกิดช่องว่างให้กลุ่มทุนกอบโกยส่วนต่างค่าการกลั่นสูงเกินจริงในช่วงวิกฤต หลายฝ่ายจึงเกิดความหวาดระแวงว่าภาครัฐอาจมีความเกรงใจกลุ่มทุนขนาดใหญ่ ทำให้ที่ผ่านมาเลือกใช้วิธีกู้เงินกองทุนน้ำมันฯ หรือลดภาษีของรัฐเอง มากกว่าที่จะเข้าไปกำกับดูแลหรือดึงกำไรส่วนเกินจากภาคเอกชนมาช่วยประชาชน

• คำชี้แจงจากฝั่งภาคธุรกิจและนักวิเคราะห์ตลาด: ระบุว่า บริษัทพลังงานรายใหญ่เป็นบริษัทมหาชนในตลาดหลักทรัพย์ที่มีผู้ถือหุ้นทั้งภาครัฐ (เช่น กระทรวงการคลัง) และประชาชนรายย่อย อีกทั้งผลกำไรจำนวนมากไม่ได้มาจากธุรกิจขายปลีกน้ำมันในประเทศเพียงอย่างเดียว แต่มาจากธุรกิจปิโตรเคมี ก๊าซธรรมชาติ และการลงทุนในต่างประเทศ ขณะที่ค่าการกลั่นของโรงกลั่นไทยผันผวนตามกลไกตลาดโลก ซึ่งในบางช่วงเวลาอาจมีกำไรสูง แต่ในบางช่วงก็ประสบภาวะขาดทุนเช่นกัน

3. เสียงเตือนจากนักเศรษฐศาสตร์และจุดยืนรัฐบาล: “ทำได้ในทางทฤษฎี แต่เสี่ยงรัฐถังแตก”

ในเชิงเทคนิค การลดราคาน้ำมันลง 10 บาททันที สามารถทำได้ ผ่าน 2 กลไกหลัก คือ การยกเลิกการจัดเก็บภาษีน้ำมันทุกชนิด (สรรพสามิต, ภาษีท้องถิ่น, VAT) และการใช้เงินกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงเข้าอุดหนุนอย่างหนัก

อย่างไรก็ตาม ศ.ดร.พรายพล คุ้มทรัพย์ นักวิชาการด้านเศรษฐศาสตร์ เตือนว่าการทำเช่นนั้นจะทำให้รัฐสูญเสียรายได้ราว 1,000 ล้านบาทต่อวัน หรือ 30,000 ล้านบาทต่อเดือน ซึ่งอาจทำให้รัฐบาลเสี่ยง “ถังแตก” ภายใน 3-4 เดือน และต้องดึงงบประมาณจากการพัฒนาประเทศด้านอื่นมาโปะ นอกจากนี้ การบีบค่าการกลั่นหรือค่าการตลาดจนต่ำเกินไปอาจทำให้โรงกลั่นและสถานีบริการน้ำมันต้องปิดตัวลง รวมถึงเสี่ยงต่อการลักลอบขนน้ำมันเถื่อนออกนอกประเทศ

โดย ศ.ดร.พรายพล คุ้มทรัพย์ อดีตคณบดีคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นักวิชาการอิสระด้านพลังงาน เปิดเผยถึงประเด็นข้อเรียกร้องจากกลุ่มแนวร่วมปฏิวัติประชาชนปกป้องแผ่นดิน (นปผ.) ให้รัฐบาลลดราคาน้ำมัน 10 บาท ว่า หากต้องการให้เป็นจริงก็คงสามารถทำได้ โดยที่รัฐบาลต้องยอมยกเลิกภาษีทุกอย่างที่จะเก็บจากผลิตภัณฑ์น้ำมัน โดยแค่ยกเลิกการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตน้ำมันราคาก็จะลดลงไปได้กว่า 6 บาทต่อลิตร และหากยกเลิกการจัดเก็บภาษีเทศบาลอีกประมาณ 60-70 สตางค์ต่อลิตรก็จะให้ราคาน้ำมันขายปลีกในประเทศลดไปได้แล้วเกือบ 7 บาท

นอกจากนี้ หากยกเลิกการจัดเก็บภาษีมูลค่าเพิ่ม หรือแวต (VAT) ก็จะทำให้ราคาขายปลีกน้ำมันในประเทศลงไปได้อีกประมาณ 2 บาท หากปรับเงินชดเชยจากกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงอีก ก็น่าจะทำให้สามารถลดราคาน้ำมันได้ 10 บาทต่อลิตรตามข้อเรียกร้อง

อย่างไรก็ตาม ต้องทำความเข้าใจด้วยว่า การยกเลิกดังกล่าวจะต้องแลกมาด้วยการทื่รัฐบาลสูญเสียรายได้เป็นจำนวนมาก หรือประมาณวันละ 1,000 ล้านบาท 1 เดือนก็จะอยู่ที่ประมาณ 30,000 ล้านบาท โดยเพียงแค่ 3-4 เดือนรัฐบาลก็จะสูญเสียรายได้เป็นหลักแสนล้าน ซึ่งยิ่งทำให้รัฐบาลตกอยู่ในสภาวะที่เรียกว่าถังแตกมากขึ้น

“เมื่อรายได้หายไปจำนวนมาก รัฐบาลก็อาจมีความจำเป็นที่จะต้องจ้างตำรวจน้อยลง ส่วนทหารก็อาจจะต้องจำกัด ขณะที่การลงทุนสร้างถนนก็จะลดลง รถไฟทางคู่ก็คงไม่สามารถสร้างได้ เพราะหากรัฐบาลไม่ตัดก็จะทำให้มีหนี้เพิ่มสูงขึ้นมาก และอาจจะลามไปถึงการเกิดวิกฤตเศรษฐกิจตามมา ประชาชนทุกคนจะได้รับความเสียหาย ไม่ใช่แค่เฉพาะผู้ใช้น้ำมัน หากเป็นแบบนี้จะยอมรับกันได้หรือไม่”

หากบอกว่า ถ้าอย่างนั้นก็ให้ลดราคาค่ากลั่นน้ำมัน กระทรวงพลังงานก็มีการดำเนินการไปแล้ว หากจะไปลดอีกและทำให้เกิดเหตุการณ์ที่โรงกลั่นหยุดการกลั่น เพราะขาดทุน รัฐบาลก็ต้องนำเข้าน้ำมันสุกเข้ามา ซึ่งต้องเสียเงินให้กับต่างประเทศ หรือจะให้ลดค่าการตลาด ปัจจุบันก็อยู่ที่ประมาณ 2 บาท โดยหากปรับลดไปอีกสถานีบริการน้ำมัน หรือปั๊มน้ำมันก็เปิดต่อไปไม่ไหวต้องมีการปิดปั๊ม มีปั๊มให้บริการน้อยลง ประชาชนต้องเข้าคิวเพื่อรอเติมน้ำมันจะไหวกันหรือไม่

“ความคิดเห็นส่วนตัว มองว่าควรจะช่วยเฉพาะกลุ่ม เช่น กลุ่มรถบรรทุกขนส่งที่มีความจำเป็น โดยจัดทำเป็นคูปองช่วยเหลือในการเติมน้ำมัน ซึ่งอาจจะไม่จำเป็นต้องถึง 10 บาทก็ได้ แต่เป็นการดำเนินการให้ถูกจุด เพราะหากลด 10 บาทตามข้อเรียกร้องจะเป็นการลดให้กับประชาชนทุกคน โดยที่ภาระการคลังของรัฐบาลคงจะแบกรับไม่ไหว”

สอดคล้องกับท่าทีของ นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี และนายเอกนัฏ พร้อมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน ที่ระบุว่ารัฐบาลรับฟังความเดือดร้อน แต่ต้องชั่งน้ำหนักไม่ให้เกิดความเสียหายทางเศรษฐกิจที่รุนแรงกว่าผลดีที่ได้รับ

4. ปมเปรียบเทียบ “มาเลเซีย” และข้อจำกัดของ “ราคาสิงคโปร์”

คำถามที่มักถูกยกมาเปรียบเทียบเสมอคือ เหตุใดมาเลเซียจึงขายน้ำมันได้ถูกกว่าไทยมาก? คำตอบอยู่ที่ความแตกต่างทางโครงสร้างพื้นฐาน 2 ประการ คือ:

1. ฐานะทางทรัพยากร: มาเลเซียเป็นผู้ผลิตและส่งออกน้ำมันรายใหญ่ผ่านบริษัท ปิโตรนาส (Petronas) จึงนำกำไรจากการส่งออกมาอุดหนุนราคาในประเทศได้ ในขณะที่ไทยต้องนำเข้าน้ำมันดิบเกือบ 90%

2. ระบบภาษี: มาเลเซียไม่เก็บภาษีสรรพสามิตและภาษีขายจากน้ำมัน ขณะที่ไทยเก็บภาษีและเงินกองทุนคิดเป็นสัดส่วน 20-35% ของราคาขายปลีก เพื่อนำไปใช้บริหารประเทศ (ทั้งนี้ ปัจจุบันมาเลเซียเองก็เริ่มแบกรับภาระเงินอุดหนุนไม่ไหว จนต้องปรับนโยบายมาเป็นการช่วยเหลือแบบเจาะจงเฉพาะกลุ่มแทน)

ส่วนประเด็น การเลิกอ้างอิงราคาตลาดสิงคโปร์ (MOPS) แม้จะทำได้ในทางนโยบาย แต่ตลาดสิงคโปร์ทำหน้าที่เป็นราคากลางของภูมิภาคเอเชีย หากไทยกดราคาในประเทศให้ต่ำกว่าตลาดภูมิภาคมากเกินไปโดยไม่มีกฎหมายควบคุมการส่งออกที่รัดกุม อาจเกิดภาวะผู้ค้าส่งออกน้ำมันไปขายต่างประเทศจนน้ำมันในประเทศขาดแคลน

5. สิ่งที่กระทรวงพลังงานดำเนินการไปแล้ว

แทนที่จะลดราคาแบบเหมาเข่ง 10 บาททุกชนิด กระทรวงพลังงานได้เลือกใช้แนวทาง “ปรับโครงสร้างบางส่วนควบคู่กับการส่งเสริมทางเลือก” กล่าวคือ

• ตัด “ต้นทุนทิพย์” ถาวร: มีการตัดค่าใช้จ่ายสมมุติ (ค่าขนส่งและประกันภัยเสมือนนำเข้าจากสิงคโปร์)
ออกจากสูตรราคาหน้าโรงกลั่นอย่างถาวร ช่วยประหยัดเงินประเทศได้กว่า 10,800 ล้านบาทต่อปี พร้อมบรรจุกลไกคุมค่าการกลั่นผิดปกติช่วงวิกฤต

• กดราคาเชื้อเพลิงชีวภาพ (B20 และ E20): ใช้กลไกภาษีและกองทุนน้ำมันฯ กดราคาดีเซล B20 ให้ถูกกว่าดีเซลปกติเกือบ 8.30–10 บาทต่อลิตร เพื่อเป็นทางเลือกให้ภาคขนส่งและเกษตรกร

6. ทางออกที่เป็นไปได้สำหรับทุกฝ่าย

เพื่อให้เกิดจุดสมดุลระหว่างการบรรเทาความเดือดร้อนของประชาชน การอยู่รอดของภาคธุรกิจ และการรักษาวินัยการคลังของประเทศ แนวทางที่หลายฝ่ายเห็นพ้องว่าสามารถนำไปปฏิบัติได้จริงแบ่งออกเป็น 3 ระยะ ดังนี้:

• ระยะเร่งด่วน: ปรับการช่วยเหลือเป็น “แบบเจาะจงกลุ่ม (Targeted Subsidy)

แทนที่จะใช้งบประมาณอุดหนุนน้ำมันทุกชนิดแบบหว่านแหซึ่งเอื้อประโยชน์ต่อผู้มีรายได้สูงและรถหรูด้วย รัฐควรดึงงบประมาณมาอุดหนุนเฉพาะกลุ่มที่กระทบต่อค่าครองชีพส่วนรวม เช่น ตรึงราคาดีเซลตามข้อเสนอของภาคขนส่ง (ราว 35 บาท/ลิตร) รวมถึงออกบัตรส่วนลดพลังงานให้แก่เกษตรกร ผู้ขับขี่รถสาธารณะ และผู้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ

• ระยะกลาง: ผลักดันเชื้อเพลิงทางเลือกในประเทศให้เป็นมาตรฐานหลัก

เร่งส่งเสริมการใช้น้ำมันที่มีส่วนผสมของพืชผลเกษตรไทย (เช่น ดีเซล B20 และแก๊สโซฮอล์ E20) ให้แพร่หลายมากขึ้นผ่านส่วนต่างราคาที่จูงใจ วิธีนี้ไม่เพียงช่วยให้ผู้บริโภคจ่ายค่าน้ำมันถูกลงลิตรละ 5-10 บาท แต่ยังช่วยลดการนำเข้าน้ำมันดิบจากต่างประเทศและดึงเม็ดเงินกลับสู่เกษตรกรไทยโดยตรง

• ระยะยาว: ออกกฎหมายกำกับดูแลธุรกิจพลังงานให้โปร่งใส

เร่งผลักดันร่างพระราชบัญญัติการประกอบกิจการค้าน้ำมันเชื้อเพลิงฉบับใหม่ เพื่อให้อำนาจภาครัฐสามารถตรวจสอบต้นทุนการผลิตที่แท้จริงของโรงกลั่นและผู้ค้าน้ำมันได้ สามารถจัดเก็บภาษีลาภลอย (Windfall Tax) ในช่วงที่โรงกลั่นมีกำไรสูงผิดปกติ และวางระบบสำรองน้ำมันเชิงยุทธศาสตร์ของรัฐเอง เพื่อลดการพึ่งพากลไกตลาดสิงคโปร์ในอนาคตอย่างยั่งยืน

บทสรุป :

ข้อเรียกร้อง “ลดราคาน้ำมัน 10 บาททันที” สะท้อนทั้งความคาดหวังของประชาชนที่ต้องการเห็นการบรรเทาทุกข์อย่างรวดเร็ว และความกังวลต่อความเป็นธรรมในโครงสร้างตลาดพลังงาน

แต่ในโลกของความเป็นจริงทางเศรษฐกิจ นโยบายพลังงานคือการรักษาสมดุลระหว่าง “ราคาที่ประชาชนจ่ายไหว” กับ “เสถียรภาพทางการคลังและความมั่นคงทางพลังงานของประเทศ”

ทางออกที่ยั่งยืนที่สุดจึงไม่ใช่การลดราคาแบบหว่านแหในชั่วข้ามคืน แต่คือการผสานมาตรการช่วยเหลือเฉพาะจุดในระยะสั้น เข้ากับการปฏิรูปกฎหมายโครงสร้างพลังงานในระยะยาวให้โปร่งใส ตรวจสอบได้ และขจัดข้อครหาเรื่องการเอื้อประโยชน์ให้กลุ่มทุนได้อย่างแท้จริง