คอลัมน์ : Change with คิด&ทำ

คำถามที่ว่า “สังคมไทยมีสภาพและเงื่อนไขที่จะก่อกำเนิดรัฐบุรุษได้หรือไม่?”

เป็นคำถามเชิงโครงสร้างที่ซับซ้อน

คำตอบคือ “มีโอกาสเกิดขึ้นได้ แต่ต้องเผชิญกับอุปสรรคเชิงโครงสร้างที่สูงมาก”

การจะเกิดรัฐบุรุษในไทย

ไม่อาจพึ่งพาเพียงความสามารถส่วนบุคคลของผู้นำคนใดคนหนึ่ง

แต่ต้องอาศัยสภาวะแวดล้อมทางการเมือง

วิกฤตการณ์ และ

วุฒิภาวะของสังคมเป็นเตาหลอมร่วมกัน

1. อุปสรรคเชิงโครงสร้างในสังคมไทยที่ขัดขวางการเกิดรัฐบุรุษ

ในปัจจุบัน สภาพแวดล้อมทางการเมืองและสังคมไทย

ยังมีปัจจัยที่เป็นอุปสรรคสำคัญต่อการสร้างรัฐบุรุษ ดังนี้:

1) การแบ่งขั้วทางการเมืองอย่างลึกซึ้ง (Hyper-Polarization)

สังคมไทยติดอยู่ในความขัดแย้งข้ามทศวรรษ

ระหว่างแนวคิดอนุรักษนิยมกับแนวคิดก้าวหน้า/เสรีนิยม

การแบ่งฝ่ายที่รุนแรงทำให้ผู้นำที่พยายามทำสิ่งที่ถูกต้อง

มักถูกฝ่ายตรงข้ามตีตราว่าทำเพื่อผลประโยชน์ทางการเมือง

ทำให้การยอมรับในฐานะ “ศูนย์รวมของชาติ” เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง

2) ความไม่มั่นคงทางสถาบันและการเมือง (Institutional Instability)

วงจรรัฐประหาร

การยกเลิกรัฐธรรมนูญบ่อยครั้ง

และการใช้นิติสงคราม (Judicialization)

ยุบพรรค/ตัดสิทธิ์ทางการเมือง

ทำให้ผู้นำทางการเมืองมักมองผลประโยชน์และการเอาตัวรอดระยะสั้น

(Short-term Survival)

มากกว่าการวางรากฐานประเทศระยะยาว 10–20 ปี

3) วัฒนธรรมระบบอุปถัมภ์และการเมืองกลุ่มทุน (Clientelism &
Oligarchy)

การเข้าสู่อำนาจทางการเมืองไทยยังต้องพึ่งพาเครือข่ายอุปถัมภ์ โควตาพรรค

และกลุ่มทุนขนาดใหญ่

ส่งผลให้ผู้นำติดอยู่ในเกรงใจและพันธนาการเชิงผลประโยชน์

ยากที่จะกล้าตัดสินใจในนโยบายปฏิรูปโครงสร้าง

ที่กระทบผลประโยชน์ของผู้มีอำนาจเดิม

4) การแข่งขันทางนโยบายแบบประชานิยมระยะสั้น (Short-term Populism)

สนามการเลือกตั้ง

บีบให้นักการเมืองแข่งขันกันด้วยนโยบายแจกจ่ายผลประโยชน์ระยะสั้น

เพื่อชนะการเลือกตั้งรอบหน้า มากกว่าการเสนอการปฏิรูปเชิงโครงสร้างที่อาจสร้างความไม่พอใจในระยะสั้นแต่เป็นประโยชน์ระยะยาว

2. ปัจจัยเอื้อและวิกฤตที่อาจจุดประกายให้เกิดรัฐบุรุษในไทย

แม้จะมีอุปสรรคสูง แต่ประวัติศาสตร์ชี้ว่า “วิกฤตสร้างฮีโร่” สังคมไทย

กำลังเข้าสู่สภาวะบีบคั้นหลายด้าน

ซึ่งอาจกลายเป็นเงื่อนไขเร่งให้เกิดผู้นำระดับรัฐบุรุษ:

วิกฤตเชิงโครงสร้างที่ซ้อนทับกัน (Polycrisis):

สังคมไทยกำลังเผชิญวิกฤต

สังคมสูงวัยสมบูรณ์แบบ (Aging Society)

ร่วมกับ กับดักรายได้ปานกลาง,

ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจสูง, และ

ความสามารถในการแข่งขันที่ลดลง

วิกฤตที่สั่งสมเหล่านี้จะบีบบังคับให้ประเทศไปต่อไม่ได้ด้วยการเมืองแบบเดิม

และต้องการผู้นำที่มีวิสัยทัศน์ปฏิรูปครั้งใหญ่

ความท้าทายทางภูมิรัฐศาสตร์โลก (Geopolitical Realignment):

สงครามการค้าและการแข่งขันระหว่างมหาอำนาจ (สหรัฐฯ vs จีน)

ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

บีบให้ประเทศไทยต้องมีผู้นำทางการทูตที่มีสติปัญญาอ่านเกมโลกออก

เพื่อรักษาดุลอำนาจและประโยชน์สูงสุดของชาติ

การตื่นรู้ทางการเมืองของประชาชนรุ่นใหม่:

ประชาชนและคนรุ่นใหม่เริ่มมองเห็นปัญหาเชิงโครงสร้างชัดเจนขึ้น

เกิดแรงกดดันจากล่างขึ้นบน (Bottom-up Pressure)

ที่เรียกร้องกติกาที่เป็นธรรมและยั่งยืน ไม่ใช่เพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า

3. คุณลักษณะของ “รัฐบุรุษในบริบทไทย” ที่สังคมต้องการ

รัฐบุรุษที่จะเกิดขึ้นในบริบทไทย ไม่ใช่ “อัศวินขี่ม้าขาว” ที่มาพร้อมกับอำนาจเด็ดขาด แต่ต้องเป็นผู้นำที่มีคุณลักษณะเฉพาะตัวดังนี้:

1) ผู้สร้างสะพานเชื่อม (Bridge Builder):

สามารถประสานความเข้าใจระหว่างกลุ่มอนุรักษนิยม

(ที่เน้นความเสถียรภาพและสถาบันหลัก) กับ

กลุ่มก้าวหน้า/คนรุ่นใหม่ (ที่เน้นการปฏิรูปและเสรีภาพ)

โดยไม่มองฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเป็นศัตรูที่ต้องทำลาย

2) มีความกล้าหาญทางจริยธรรม (Moral Courage):

กล้าตัดสินใจปฏิรูปเรื่องที่ยากลำบาก เช่น โครงสร้างภาษี ระบบราชการ

โครงสร้างพลังงาน หรือการลดความเหลื่อมล้ำ

แม้จะเสียคะแนนนิยมทางการเมือง

3) ยึดมั่นในนิติธรรมและกระบวนการประชาธิปไตย:

ไม่ใช้อำนาจนอกระบบหรือทางลัดในการแก้วิกฤต

แต่มุ่งสร้างความเข้มแข็งให้สถาบันทางการเมืองและรัฐธรรมนูญ

4) ปลอดจากผลประโยชน์ทับซ้อน:

มีประวัติความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์

มีบารมีทางจริยธรรม (Moral Authority)

ที่ทำให้คนทุกฝ่ายเกรงใจและยอมรับ

4. เงื่อนไขสำคัญที่จะเปิดทางให้สังคมไทยเกิดรัฐบุรุษได้จริง

หากสังคมไทยต้องการสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเกิดรัฐบุรุษ

ต้องมีเงื่อนไขดังต่อไปนี้:

[ กติกาที่เป็นธรรม (Social Contract) ] +

[ วุฒิภาวะของประชาชน ] +

[ พื้นที่ทางการเมืองที่ปลอดภัย ]