หลายครั้งเมื่อคนไข้ไปพบแพทย์แล้วแพทย์สั่งยา แต่เมื่อคนไข้ไปรับยากับเภสัชกร ก็มักจะมีคนไข้บางรายขอยาเพิ่ม เช่นยาในกลุ่มปฏิชีวนะ (antibiotics) โดยบอกว่าเคยกินยาตัวนั้นตัวนี้มาก่อน แต่ยาหมดแล้ว จึงขอเพิ่มเพื่อนำไปเก็บไว้กินในวันข้างหน้า แต่คนไข้อาจไม่รู้ว่าการขอยานอกคำสั่งของแพทย์คือเรื่องที่น่าเป็นห่วงมาก เพราะการกินยาเข้าไปโดยไม่มีคำสั่งจากแพทย์คือการสร้างอันตรายให้กับตัวเอง

มียากลุ่มหนึ่งที่คนไข้มักขอจากเภสัชกรเอง เพราะคิดว่าไม่มีอันตราย นั่นคือยากลุ่มปฏิชีวนะ หรือยาใช้กำจัดเชื้อโรค และรักษาการติดเชื้อแบคทีเรีย

ขอย้ำว่าการใช้ยาปฏิชีวนะให้มีประสิทธิผลสูงสุด ต้องใช้ให้ตรงกับเชื้อโรค และตรงกับอวัยวะที่เป็นโรค และต้องยืนยันว่ายาปฏิชีวนะไม่สามารถรักษาโรคที่เกิดจากเชื้อไวรัส เช่น ไข้หวัด หรือไข้หวัดใหญ่ได้ ดังนั้น การใช้ยาปฏิชีวนะรักษาโรคหวัด ไม่ช่วยให้อาการดีขึ้น แต่จะเพิ่มความเสี่ยงอาการเชื้อดื้อยาได้ 

เพราะฉะนั้น การใช้ยาปฏิชีวนะจึงต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์หรือเภสัชกรอย่างเคร่งครัด เพื่อให้เลือกชนิดยา ขนาด และระยะเวลาที่เหมาะสมกับโรค และผู้ป่วยแต่ละราย การใช้ยาปฏิชีวนะอย่างถูกต้องและสมเหตุสมผลจึงเป็นการรักษาที่มีประสิทธิภาพและปลอดภัย

โรคติดเชื้อแบคทีเรียที่ต้องใช้ยาปฏิชีวนะที่พบบ่อย เช่น การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ ปอดบวม ต่อมทอนซิลอักเสบจากแบคทีเรีย หรือโรคผิวหนังที่มีการติดเชื้อ

มีตัวอย่างการใช้ยาปฏิชีวนะผิดหลัก ซึ่งพบบ่อยในชีวิตประจำวันคือ การหาซื้อยามากินเองเมื่อป่วยเป็นไข้หวัด ไอ หรือมีเสมหะเขียว ทั้งที่จริงแล้วอาการเหล่านี้ส่วนใหญ่เกิดจากการติดเชื้อไวรัส ไม่ใช่จากแบคทีเรีย ดังนั้น การใช้ยาปฏิชีวนะในกรณีนี้ไม่ช่วยให้อาการดีขึ้น เพราะยาไม่สามารถฆ่าเชื้อไวรัส แต่เป็นการเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดเชื้อดื้อยา

อีกพฤติกรรมที่พบบ่อยคือ ผู้ป่วยหยุดยาเองเมื่อเห็นว่ามีอาการดีขึ้น ทั้งที่แพทย์สั่งให้รับประทานยาต่อเนื่องจนหมด การหยุดยาเองกลางคันจะทำให้เชื้อยังเหลืออยู่ปรับตัวแล้วกลายเป็นเชื้อดื้อยาโดยง่าย นอกจากนี้ยังมีเรื่องการแบ่งยาให้คนอื่นรับประทาน หรือใช้ยาที่เหลือจากครั้งก่อนโดยไม่ได้รับการวินิจฉัยที่ถูกต้อง ซึ่งเป็นการใช้ยาที่ไม่สมเหตุสมผลและเป็นอันตรายต่อสุขภาพ

การใช้ยาปฏิชีวนะอย่างสมเหตุสมผล เป็นหัวใจสำคัญในการรักษา เพราะแม้ยากลุ่มนี้จะช่วยชีวิตผู้ป่วยจากการติดเชื้อแบคทีเรียได้มากมาย แต่การใช้ยาปฏิชีวนะผิดวิธีจะสร้างปัญหาเชื้อดื้อยา ซึ่งนับเป็นวิกฤตระดับโลกที่ส่งผลกระทบต่อบุคคล ครอบครัว และระบบสาธารณสุขโดยรวม

ในประเทศไทย พบว่าปัญหาเชื้อดื้อยาถือเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิต มีรายงานว่ามีผู้เสียชีวิตจากการติดเชื้อดื้อยาหลายหมื่นคนต่อปี และยังสร้างภาระค่าใช้จ่ายทางการแพทย์มหาศาล เพราะฉะนั้น จึงต้องใช้ยาปฏิชีวนะด้วยความระมัดระวัง จึงจะช่วยลดปัญหาด้านสาธารณสุขได้ 

การใช้ยาปฏิชีวนะอย่างสมเหตุสมผล คือใช้ยาเฉพาะเมื่อมีข้อบ่งชี้ของโรคที่ชัดเจน เช่น ติดเชื้อแบคทีเรียทางเดินปัสสาวะ ติดเชื้อแบคทีเรียในปอด หรือการอักเสบของต่อมทอนซิลที่เกิดจากแบคทีเรีย การเลือกชนิดยาที่เหมาะสมกับเชื้อและภาวะของผู้ป่วย การใช้ยาในขนาดและระยะเวลาที่ถูกต้องตามคำสั่งแพทย์ การสร้างความเข้าใจแก่ประชาชนว่าการใช้ยาปฏิชีวนะ ไม่ใช่คำตอบของทุกอาการเจ็บป่วย และสิ่งสำคัญคือ ต้องมีการสื่อสารให้ชัดเจนว่าการมีไข้ ไอ หรือเสมหะเขียว ไม่ได้หมายความว่าติดเชื้อแบคทีเรียเสมอไป ดังนั้น การรักษาที่ถูกต้องจึงจำเป็นต้องอาศัยการวินิจฉัยโดยแพทย์หรือเภสัชกร เพราะจะช่วยลดการใช้ยาที่ไม่จำเป็น และยังช่วยป้องกันการเกิดปัญหาเชื้อดื้อยาได้ในระยะยาว

การใช้ยาปฏิชีวนะอย่างสมเหตุสมผลไม่ใช่เพียงการป้องกันผลเสียต่อสุขภาพของผู้ป่วยรายบุคคล แต่ยังเป็นการรักษาประสิทธิภาพของยาสำหรับสังคมโดยรวม เพื่อให้ยาปฏิชีวนะยังคงเป็นเครื่องมือสำคัญในการรักษาโรคติดเชื้อแบคทีเรียต่อไปในอนาคต เพราะฉะนั้น หากทุกคนร่วมมือใช้ยาอย่างมีเหตุผล ปัญหาเชื้อดื้อยาจะถูกควบคุมได้ และเราจะยังมีทางเลือกในการรักษาโรคติดเชื้อที่มีประสิทธิภาพต่อไป

รศ. ภญ. ดร.ณัฏฐดา อารีเปี่ยม และ รศ. ภก. ดร. บดินทร์ ติวสุวรรณ

คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย