Malignant Hyperthermia (HM) คือภาวะแทรกซ้อนรุนแรงจนเป็นอันตรายต่อชีวิต อันเกิดจากร่างกายตอบสนองผิดปกติต่อยาระงับความรู้สึก (ยาสลบ) บางชนิด ส่งผลให้มีอาการไข้สูงมากในเวลาอันรวดเร็ว กล้ามเนื้อหดเกร็งอย่างรุนแรง ส่งผลให้ระบบในร่างกายล้มเหลว ซึ่งอาการเหล่านี้พบได้น้อย แต่นับเป็นเหตุฉุกเฉินที่วิสัญญีแพทย์ต้องเฝ้าระวังทั้งในคนและในสัตว์เลี้ยง

หลายคนที่ตามข่าวนี้คงได้พบว่าเมื่อหลายวันก่อนมีข่าวทำศัลยกรรมคน แล้วทำให้คนที่รับบริการเกิดความผิดปกติขั้นรุนแรงตามที่ระบุในข้างต้น แต่แม้จะเป็นภาวะที่พบได้น้อยมากทั้งในคนและในสัตว์เลี้ยงก็ตาม แต่ก็ต้องเฝ้าระวัง ดังนั้น วันนี้จึงจะเล่าถึงภาวะดังกล่าวให้ฟัง

ภาวะ Malignant Hyperthermia เป็นภาวะที่ร่างกายเกิดการเผาผลาญพลังงานของกล้ามเนื้ออย่างรุนแรงและผิดปกติ ส่งผลให้เกิดการสร้างความร้อนในร่างกายสูงมากผิดปกติ โรคนี้เกิดจากความผิดปกติของการควบคุม แคลเซียมภายในเซลล์กล้ามเนื้อ เมื่อเกิดการกระตุ้นบางอย่าง เช่น ยาสลบ จะทำให้แคลเซียมถูกปล่อยออกมามากเกินไป ส่งผลให้กล้ามเนื้อหดตัวอย่างต่อเนื่อง ทำให้เกิดกระบวนการเผาผลาญพลังงานอย่างรุนแรงในร่างกาย ผลที่ตามมาคือ

• อุณหภูมิร่างกายสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว

• หัวใจเต้นเร็วผิดปกติ

• กล้ามเนื้อแข็งเกร็ง

• เกิดภาวะกรดในเลือด

• อาจนำไปสู่ภาวะอวัยวะล้มเหลว

แล้วสภาวะนี้สามารถพบได้ในสุนัขบ่อยหรือไม่ ตอบว่าสภาวะนี้พบได้ค่อนข้างน้อยในสุนัข แต่ก็มีรายงานการเกิดโรคในสุนัขหลายสายพันธุ์ อาทิ  Greyhound, Labrador Retriever, English Springer Spaniel และในสุนัขพันธุ์ผสม โดยเฉพาะสุนัขที่มีกล้ามเนื้อพัฒนาเด่นชัด หรือมีกล้ามเนื้อจำนวนมาก อาจมีความเสี่ยงมากกว่าสายพันธุ์อื่นบ้าง

โรคนี้มีความเกี่ยวข้องกับพันธุกรรมด้วย โดยเกิดจากความผิดปกติของยีนที่ควบคุมการทำงานของกล้ามเนื้อยีนที่เกี่ยวข้องสำคัญคือ RYR1 (Ryanodine receptor type 1) ที่มีผลทำให้กล้ามเนื้อหดตัว

ยีนนี้ทำหน้าที่ควบคุมการปล่อยแคลเซียมจากโครงสร้างภายในเซลล์กล้ามเนื้อที่เรียกว่า sarcoplasmic reticulum เมื่อยีนนี้มีความผิดปกติ จะทำให้

• ช่องทางปล่อยแคลเซียมเปิดง่ายเกินไป

• แคลเซียมภายในเซลล์เพิ่มสูง

• กล้ามเนื้อหดตัวอย่างต่อเนื่อง

• ร่างกายใช้พลังงานสูงมากผิดปกติ

การถ่ายทอดทางพันธุกรรมของโรคนี้มักเป็นแบบ autosomal dominant ซึ่งหมายความว่าสุนัขที่มียีนผิดปกติเพียงหนึ่งชุดก็สามารถแสดงอาการได้ สิ่งกระตุ้นที่ทำให้เกิดโรค สิ่งกระตุ้นที่พบได้ ได้แก่ ยาที่ใช้ในการดมยาสลบบางชนิดสามารถกระตุ้นให้เกิดภาวะนี้ได้ เช่น halothane, isoflurane, sevoflurane, desflurane รวมถึงยาคลายกล้ามเนื้อบางชนิด เช่น succinylcholine ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดในทางสัตวแพทย์ ความเครียดหรือการออกแรงมาก ในบางกรณีอาจเกิดจากความเครียดจัด การออกกำลังกายหนักมาก ๆ และความตื่นเต้นอย่างมาก

อาการของโรค มักเกิดอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่นาทีหลังได้รับยาสลบ อาการที่พบ คือ ระดับคาร์บอนไดออกไซด์ในลมหายใจสูง หัวใจเต้นเร็ว หายใจเร็ว การเพิ่มขึ้นของคาร์บอนไดออกไซด์มักเป็นสัญญาณแรกที่พบได้ แล้วอาจมีอาการรุนแรงมากขึ้น หากภาวะยังดำเนินต่อไป จะเกิดภาวะกล้ามเนื้อแข็งเกร็ง อุณหภูมิร่างกายสูงมาก อาจมากกว่า 41°C หัวใจเต้นเร็วผิดปกติ และภาวะเลือดเป็นกรด

การวินิจฉัยโรค สัตวแพทย์จะวินิจฉัยจากหลายปัจจัยร่วมกัน ได้แก่ อาการทางคลินิก โดยเฉพาะในช่วงวางยาสลบ หากพบคาร์บอนไดออกไซด์ในเลือดสูงผิดปกติ อุณหภูมิร่างกายสูง กล้ามเนื้อแข็งเกร็ง มักจะสงสัยว่าอาจภาวะนี้ได้

การตรวจเลือด มักตรวจพบความผิดปกติได้แก่ ภาวะเลือดเป็นกรด ค่าเอนไซม์กล้ามเนื้อ (CK) สูง และระดับโพแทสเซียมในเลือดสูง

การตรวจทางพันธุกรรม ในบางกรณีสามารถตรวจ ยีน RYR1 เพื่อดูความเสี่ยงของโรคได้

การรักษา ภาวะนี้ถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางสัตวแพทย์ โดยการรักษาหลักประกอบด้วย

-หยุดสิ่งกระตุ้นทันที เช่น หยุดยาสลบ เปลี่ยนไปใช้การให้ยาทางหลอดเลือดแทน

-ให้ออกซิเจนความเข้มข้นสูง เพื่อช่วยลดภาวะคาร์บอนไดออกไซด์สูง และภาวะกรดในเลือด

-ลดอุณหภูมิร่างกาย เช่น ประคบน้ำแข็ง ใช้น้ำเย็น

ยาที่ใช้รักษาคือ Dantrolene sodium ช่วยลดการปล่อยแคลเซียมจากกล้ามเนื้อ ทำให้หยุดกระบวนการผิดปกติของโรคได้

การรักษาประคับประคอง เช่น การให้สารน้ำ การควบคุมภาวะโพแทสเซียมสูง การติดตามการทำงานของหัวใจและไต

แม้โรคนี้จะพบไม่บ่อย แต่มีความสำคัญในกรณีที่สุนัขต้องเข้ารับการผ่าตัดหรือวางยาสลบ เจ้าของสัตว์เลี้ยงควร แจ้งประวัติการแพ้ยาสลบของสัตว์ แจ้งหากเคยมีสุนัขในครอบครัวเกิดปัญหาขณะผ่าตัด และต้องเลือกสถานพยาบาลที่มีอุปกรณ์เฝ้าระวังระหว่างการดมยาสลบอย่างครบถ้วน การเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดโดยสัตวแพทย์จะช่วยให้สามารถตรวจพบความผิดปกติได้ตั้งแต่ระยะแรก และช่วยลดความเสี่ยงต่อชีวิตของสัตว์เลี้ยงได้อย่างมาก

น.สพ. นนทษิต ชุติญาณวัฒน์

หน่วยกิจการพิเศษ โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน