สวัสดีครับวันนี้หมอมีข้อมูลมาเล่าให้ฟัง เป็นเรื่องที่หลายคนรู้จักดี คือโรคพิษสุนัขบ้า จากสถานการณ์ในปี 2569 โดยรายงานของกรมควบคุมโรคติดต่อ พบว่ามีผู้เสียชีวิตจากโรคพิษสุนัขบ้า จำนวน 2 ราย ในเดือนกุมภาพันธ์

ผู้เสียชีวิตรายแรกอยู่ในจังหวัดระยอง ผู้เสียชีวิตรายที่สองอยู่จังหวัดนครราชสีมา ปัจจัยของการเสียชีวิตเป็นเรื่องหลักคือ เมื่อสัมผัสหรือถูกสุนัขกัดแล้วไม่เข้ารับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า

เราพบว่าโรคพิษสุนัขบ้า มีการเกิดในสุนัขมากกว่าในสัตว์เลี้ยงอื่นๆ จากการรายงานด้วยว่าพบโรคพิษสุนัขบ้าในสุนัขเป็นสัดส่วนที่มากที่สุด เมื่อเทียบกับแมว โค ม้า ซึ่งในจังหวัดนครราชสีมา ล่าสุดพบในม้า (หมายถึงม้าโดนสุนัขที่มีเชื้อพิษสุนัขบ้ากัด)

จากการสืบสวนข้อมูลพบว่า ผู้เสียชีวิตทั้งสองรายการสัมผัสสุนัขที่มีเชื้อโรคพิษสุนัขบ้าตั้งแต่เดือนธันวาคม 2568 และเริ่มมีอาการป่วยเดือนกุมภาพันธ์ 2569 แสดงให้เห็นว่าระยะฟักตัวของโรคมีระยะที่นานกว่าที่เราเข้าใจ จึงเป็นข้อมูลที่สำคัญในการเฝ้าระวังโรคพิษสุนัขบ้าในคนมากขึ้น

การทำงานของภาครัฐ โดยกรมปศุสัตว์ กรมควบคุมโรคติดต่อ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ได้บูรณาการทำงานร่วมกัน เมื่อพบว่ามีสัตว์ป่วยที่เป็นโรคพิษสุนัขบ้า ทางปศุสัตว์ในพื้นที่จะประกาศเป็นพื้นที่โรคระบาด โรคพิษสุนัขบ้าในรัศมี 5 กิโลเมตร ห้ามเคลื่อนย้ายสัตว์เข้า-ออกพื้นที่ประกาศดังกล่าวเป็นระยะเวลา 30 วัน และระดมฉีดวัคซีนในสัตว์เลี้ยงในรัศมีดังกล่าวเพื่อป้องกันการแพร่กระจายโรคพิษสุนัขบ้า

กรมควบคุมโรคติดต่อจะเข้าติดตามบุคคลกลุ่มเสี่ยงที่มีโอกาสสัมผัสกับสุนัขที่เป็นโรคพิษสุนัขบ้าเพื่อเข้ารับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าในคน

โรคพิษสุนัขบ้าสามารถพบได้ทุกช่วงฤดู โดยพระราชบัญญัติโรคพิษสุนัขบ้า พ.ศ. 2535 ระบุว่าผู้ที่ครอบครองสัตว์เลี้ยงต้องพาสัตว์เลี้ยงไปฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า ตามที่กฎหมายกำหนด

สาเหตุและเชื้อก่อโรค โรคพิษสุนัขบ้า คือ Rabies virus ซึ่งเป็น RNA virus และถูกทำลายได้ง่ายโดยความร้อน แสงแดด และสารฆ่าเชื้อ เช่น เอทานอลและสารประกอบฟีนอลิก

การแพร่เชื้อโรคพิษสุนัขบ้า โดย

• ผ่านน้ำลาย โดยการถูกกัดหรือข่วนจากสัตว์ที่มีเชื้อ
• สัมผัสเยื่อเมือก (ตา จมูก ปาก) กับน้ำลายที่มีเชื้อ
• การสูดดม (พบน้อยมาก มักเกิดในถ้ำที่มีค้างคาวจำนวนมาก)

สัตว์พาหะหลัก ได้แก่ สุนัข (พาหะหลักในประเทศกำลังพัฒนา) แมว สัตว์ป่า เช่น ค้างคาว สุนัขจิ้งจอก แร็กคูน สกั้งค์

อาการทางคลินิกในสัตว์เลี้ยง แบ่งเป็น 2 รูปแบบหลัก

• แบบดุร้าย ระยะแรก อาการไม่เฉพาะเจาะจง เช่น ไข้ ซึม เบื่ออาหาร ระยะต่อมา: กระวนกระวาย ก้าวร้าว ไวต่อสิ่งเร้า กลืนลำบาก น้ำลายไหล อาจกัดสิ่งของหรือคนโดยไม่มีเหตุผล ตายภายใน 2–7 วัน
• แบบอัมพาต อาการอัมพาต คอตก ขากะเผลก น้ำลายไหล เนื่องจากกลืนไม่ได้ มักไม่แสดงอาการดุร้าย ตายภายใน 3–5 วัน

การป้องกันและควบคุม ที่ดีที่สุดคือ

• การฉีดวัคซีน ในสุนัขและแมว ควรฉีดวัคซีนครั้งแรกเมื่ออายุ 3–4 เดือน และกระตุ้นซ้ำทุกปี
• ในสัตว์เลี้ยงอื่น เช่น เฟอร์เรต กระต่าย (แต่ขึ้นกับความเสี่ยงของสัตว์)
• การควบคุมสัตว์จรจัด ทำหมันและฉีดวัคซีนสัตว์เร่ร่อนเพื่อลดการแพร่เชื้อ งดการสัมผัสสัตว์เลี้ยงที่ไม่มีข้อมูลการทำวัคซีนที่ชัดเจน เมื่อถูกสัตว์กัดให้รีบทำความสะอาดแผล ล้างแผลทันทีด้วยน้ำสะอาดและสบู่อย่างน้อย 15 นาที รีบไปพบแพทย์เพื่อรับวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า

เน้นย้ำโรคพิษสุนัขบ้าเป็นโรคติดต่อร้ายแรงที่ป้องกันได้ด้วยวัคซีน การเฝ้าระวังและควบคุมสัตว์พาหะมีความสำคัญอย่างยิ่งในการลดการระบาดในสัตว์เลี้ยงและมนุษย์ การให้ความรู้แก่ผู้เลี้ยงสัตว์และกับเด็กที่ชอบเล่นกับสุนัขมีความสำคัญมาก เช่น เมื่อเด็กโดนสุนัขกัดหรือข่วนควรบอกผู้ปกครอง เพื่อพาไปหาหมอรับวัคซีนอย่างทันท่วงที และสิ่งที่สำคัญเมื่อโดนกัดหรือข่วนแล้วควรรับวัคซีน หากได้รับวัคซีนครบถ้วนแล้วก็จะปลอดภัย หากโดนกัดไม่รับวัคซีนเมื่อมีอาการจะไม่มีทางรักษาได้ และเสียชีวิตทุกกรณี

เจ้าของสัตว์เลี้ยงต้องพาสัตว์เข้ารับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าประจำปี ไม่ต้องรอให้ถึงช่วงฤดูร้อน ถ้าวงรอบของการฉีดอยู่ในช่วงเดือนไหนต้องเข้ารับวัคซีนตามวงรอบเพื่อสร้างภูมิคุ้มกันที่ดีให้กับสัตว์เลี้ยงของเรา

น.สพ.นนทษิต ชุติญาณวัฒน์

โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน