มีความก้าวร้าวมากขึ้น ไม่ยอมให้จับตัวได้ตามปกติ ไม่ยอมให้อุ้ม ชอบขู่ฟ่อ ข่วน กัด หรือพยายามหนีเมื่อเราเข้าใกล้ หรือพยายามจับตัว โดยเฉพาะถ้าเราจับโดนบริเวณที่เขาเจ็บปวด

และยังสังเกตได้จาก การดูแลตัวเองที่เปลี่ยนไป ตามปกติมักเลียขนเป็นกิจวัตรหลัก แต่กลับปล่อยให้ขนหยาบกร้านยุ่งเหยิง ไม่เป็นระเบียบ นั่นหมายความว่าเขาหยุดทำความสะอาดขน นับเป็นสัญญาณของความเจ็บป่วยและเจ็บปวดอย่างมาก หรือในทางกลับกัน เขาอาจเลีย กัด แทะขนบริเวณที่เจ็บเฉพาะจุด จนขนหลุดร่วง

ภาษากายที่บอกเหตุว่าแมวกำลังเจ็บปวด คือ มักนั่งในท่าที่แข็งเกร็ง หลังโก่ง ก้มหัวลง นิ่งเงียบไม่สนใจสิ่งรอบข้าง ซึ่งแตกต่างจากท่า loaf หรือท่านั่งพับขาเวลานอนปกติที่ดูสบาย ๆ หรือมีการสะบัดปลายหางไปมาเป็นจังหวะ ซึ่งเป็นสัญญาณของความหงุดหงิด ไม่สบายใจ

ส่งเสียงร้อง หรือคราง (Purring) ซึ่งแต่ก่อนเราเคยเข้าใจว่าเป็นเสียงแห่งความสุข แต่มันคือหนึ่งในเสียงที่แมวใช้เมื่อเครียดหรือเจ็บปวด ดังนั้น เราต้องดูบริบทอื่นๆประกอบด้วย เช่น ดูจากภาษากายที่แสดงออกทางใบหน้า หู และหาง นอกจากพฤติกรรมแล้วยังต้องดูสีหน้าและอากัปกิริยาเฉพาะส่วนด้วย เพราะเป็นกระจกสะท้อนความเจ็บปวดได้ดี

การสังเกตหน้าและหูของแมว ปัจจุบันมีเครื่องมือทางการแพทย์ที่เรียกว่า คะแนนความเจ็บปวด (Pain score) ที่ช่วยประเมินความเจ็บปวด เพื่อประเมินการให้ยาลดปวด

ส่วนการสังเกตหาง โดยทั่วไปสุนัขและแมวเป็นสัตว์ที่ร่าเริง ในยามปกติหางจะมีส่วนร่วมในการแสดงออกเสมอ ไม่ว่าจะเป็นสุนัขที่แกว่งหางเสมอ ๆ หรือแมวที่ยกหางชันแบบสบายใจ ดังนั้นหางที่ตก พับ แน่นิ่ง หรือซุกอยู่ระหว่างขาตลอดเวลา จึงเป็นอีกหนึ่งสัญญาณเตือนว่าร่างกายหรือจิตใจอาจไม่อยู่ในสภาวะที่ปกติ

สัตวแพทย์จะใช้ทั้งการสังเกตของเจ้าของ เพราะเป็นผู้เห็นพฤติกรรมที่แท้จริงของเขาที่บ้านตลอดเวลา ร่วมกับการตรวจร่างกายและการใช้มาตรวัดความเจ็บปวดเพื่อประเมินอาการ

ซึ่งมาตรวัดนี้ คือแบบประเมินที่รวมเอาลักษณะพฤติกรรมการตอบสนองต่อผ้คู น ท่าทาง การส่งเสียง และการตอบสนองต่อการสัมผัส เพื่อวัดคะแนนอาการเจ็บปวด

ส่วนเจ้าของสัตว์เลี้ยงจะช่วยหมอได้อย่างไรบ้าง

ข้อแรกคือเป็นพยานผู้เชี่ยวชาญให้กับน้องหมาน้องแมว เพราะเจ้าของต้องรู้จักนิสัยและกิจวัตรของพวกเขาดีที่สุด การเปลี่ยนแปลงใด ๆ ที่เกิดขึ้น แม้จะเป็นเรื่องเล็กน้อย ก็ต้องจดบันทึกไว้

หมั่นสังเกตอาการอย่างสม่ำเสมอ การเปลี่ยนแปลง ที่เราคุยกันนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นชัดเจนภายในวันเดียวเสมอไป แต่มันจะค่อย ๆ เป็นค่อย ๆ ไป การที่คุณใส่ใจในทุก ๆ วัน จะทำให้เห็นถึงรูปแบบที่เปลี่ยนไปได้ดีกว่าใคร

จดบันทึกแล้วบอกเล่าให้หมอฟังเมื่อพบความผิดปกติ และต้องรีบพาเขาไปหาสัตวแพทย์ และต้องบอกเล่าพฤติกรรมที่คุณสังเกตเห็นให้ละเอียด เช่น ช่วง 2-3 วันที่ผ่านมา เขาไม่อยากกระโดดขึ้นโซฟา และเวลาเข้าใกล้เขา หรืออุ้มเขา เขามักขู่ฟ่อใส่ทันที ข้อมูลเหล่านี้มีประโยชน์อย่างมากในการวินิจฉัยรักษาโรคของสุนัขและแมว

สรุปคือ เพื่อนรักตัวน้อยสี่ขาของเรา ไม่สามารถบอกได้ว่าฉันเจ็บตรงไหน แต่เราต้องเป็นมากกว่าเจ้าของต้องเป็นนักสังเกต และเป็นกระบอกเสียงให้พวกเขา ต้องเรียนรู้การอ่านภาษากายที่เปลี่ยนไปของสุนัขและแมว สังเกตตั้งแต่พฤติกรรมที่แสดงออก รวมถึงดูสัญญาณต่างๆ เพราะมันคือกุญแจสำคัญนำไปสู่การรักษาได้ทันท่วงที ช่วยให้เขาพ้นจากความทุกข์ทรมานจากอาการเจ็บปวดได้โดยเร็ว เพราะเราผู้เป็นเจ้าของสามารถมอบคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุดให้สัตว์เลี้ยงได้ดีที่สุด

น.สพ.นนทษิต ชุติญาณวัฒน์

หน่วยกิจการพิเศษ โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน