เราอาจเคยถูกสอนมาตลอดว่า "สเปิร์มตัวที่ว่ายเร็วที่สุดและแข็งแรงที่สุด คือผู้ชนะเพียงหนึ่งเดียวในการปฏิสนธิ" แต่งานวิจัยกำลังบอกเราว่า กฎข้อนั้นอาจไม่ใช่ความจริงทั้งหมด เพราะแท้จริงแล้วกลไกทางชีววิทยาได้กำหนดให้ "ไข่" เป็นผู้กำกับด่านสุดท้ายในการคัดเลือกสเปิร์มที่จะเข้ามาผสม

รายงานการวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารวิทยาศาสตร์ Proceedings of the Royal Society B ได้เปิดเผยข้อมูลที่เปลี่ยนมุมมองของวงการชีววิทยาการเจริญพันธุ์ โดยทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยสตอกโฮล์ม (Stockholm University) และมูลนิธิ NHS แห่งมหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ พบว่า เซลล์ไข่ของผู้หญิงไม่ได้เป็นเพียงเป้าหมายที่ลอยนิ่งๆ รอให้สเปิร์มว่ายเข้ามาชนแบบสุ่ม แต่มีกลไกทางเคมีที่ซับซ้อนในการ "คัดกรอง" อสุจิ

"น้ำหอม" ระดับเซลล์ และกลไกการเลือกคู่ (Cryptic Female Choice)

งานวิจัยระบุว่า เซลล์ไข่จะปล่อยสารคัดหลั่งที่เรียกว่า Follicular fluid ออกมา ซึ่งของเหลวชนิดนี้ทำหน้าที่เสมือนสัญญาณทางเคมี (Chemoattractants) เพื่อดึงดูดให้สเปิร์มว่ายตามรอยเข้ามา

แต่สิ่งที่น่าทึ่งคือ ไข่ไม่ได้ส่งสัญญาณดึงดูดสเปิร์มของผู้ชายทุกคนในระดับที่เท่ากัน สารเคมีนี้มีลักษณะเฉพาะเจาะจงและสามารถดึงดูดสเปิร์มจากผู้ชาย "บางคน" ได้ดีกว่าอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งปฏิกิริยาชีวเคมีนี้อาจทำให้ไข่ตอบสนองต่อสเปิร์มของผู้ชายคนอื่นได้ดีกว่าคู่รักของตนเองด้วยซ้ำ หากประเมินแล้วว่ามีความเข้ากันได้ทางพันธุกรรมมากกว่า

"ระบบภูมิคุ้มกัน" คือเกณฑ์การตัดสิน

ทำไมไข่ถึงต้องเป็นฝ่ายเลือก? คำตอบซ่อนอยู่ในกลไกวิวัฒนาการที่มุ่งหวังให้ทารกเกิดมามีอัตราการรอดชีวิตสูงที่สุด นักวิทยาศาสตร์พบว่าไข่ใช้สารเคมีเหล่านี้ในการประเมินความเข้ากันได้ โดยเฉพาะส่วนของ ยีนที่ควบคุมระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย (Major Histocompatibility Complex - MHC)

ธรรมชาติออกแบบมาให้การผสมผสานของยีนภูมิคุ้มกันที่มีความแตกต่างและหลากหลาย จะช่วยลดความเสี่ยงด้านโรคทางพันธุกรรม ทำให้ทารกที่เกิดมามีเกราะป้องกันโรคภัยไข้เจ็บที่แข็งแรงขึ้น นี่จึงเป็นเหตุผลที่ไข่ต้องสแกนหาตัวเลือกที่ดีที่สุด

ความเร็วแค่ด่านแรก แต่ไข่คือ "กรรมการด่านสุดท้าย"

อย่างไรก็ตาม ข้อค้นพบนี้ไม่ได้หักล้างเรื่องความแข็งแรงของสเปิร์มไปเสียทีเดียว สเปิร์มยังคงต้องมีความสมบูรณ์ รูปร่างปกติ และว่ายน้ำเก่งพอที่จะฝ่าอุปสรรคในระบบสืบพันธุ์เพศหญิงไปให้ถึงตัวไข่ให้ได้ก่อน

แต่เมื่อมาถึงเส้นชัย การแข่งขันเรื่องความเร็วจะจบลง และถูกแทนที่ด้วย "ความเข้ากันได้ทางชีวเคมี" ซึ่งไข่จะทำหน้าที่เป็นผู้คุมด่านสุดท้ายในการเปิดรับสเปิร์มตัวที่สมบูรณ์แบบที่สุด

การค้นพบกลไกอันน่าทึ่งนี้นอกจากจะช่วยล้างความเข้าใจผิดในอดีตแล้ว ข้อมูลเชิงลึกระดับเซลล์นี้ยังอาจเป็นกุญแจสำคัญที่นำไปสู่การต่อยอดทางการแพทย์ เพื่อไขคำตอบและรักษาปัญหามีบุตรยาก (Infertility) ให้กับคู่รักในอนาคตได้อีกด้วย