เมื่อวันพุธที่ 4 ธันวาคม 2562 ผมได้อ่านบทความที่น่าสนใจในหัวข้อ “บทบาทของกองทัพ” ในหนังสือพิมพ์แนวหน้า ซึ่งเขียนโดยผู้ใช้นามปากกาว่า “สิริอัญญา” (เพิ่งมาทราบภายหลังว่าเป็นนามปากกาของ นายไพศาล พืชมงคลคอลัมนิสต์หลายรางวัล) เมื่ออ่านแล้วก็รู้สึกชื่นชมในสาระเนื้อหา และสะกิดใจให้เกิดข้อคิดเพิ่มเติมตามมา ก็เลยอยากใช้พื้นที่แห่งนี้ร่วมแจมทางความคิดด้วยจุดประสงค์เพื่อจะได้ช่วยกันส่งเสริมให้สังคมไทยได้ทำความรู้จัก และทำความเข้าใจเกี่ยวกับบทบาทของกองทัพ (ไทย) กันให้มาก และสมบูรณ์ยิ่งขึ้น

กองทัพไทยนั้นเป็นหน่วยงานรัฐที่มีองค์พระมหากษัตริย์เป็นจอมทัพ ฉะนั้นกล่าวได้อีกอย่างว่า กองทัพจึงเป็นกองทัพในพระองค์ และเป็นของปวงชนชาวไทย หรือนัยหนึ่งกองทัพมีประชาชนพลเมืองร่วมกันเป็นเจ้าของ โดยมีพระมหากษัตริย์เป็นผู้บังคับบัญชาสูงสุด

ดังนั้นการดำเนินการใดๆ ของกองทัพไทย จะปฏิบัติโดยเกินพระพักตร์พระเนตรขององค์จอมทัพมิได้ ซึ่งบรรดาการยึดอำนาจรัฐด้วยการปฏิวัติรัฐประหารโดยกองทัพทุกๆ ครั้งที่ผ่านมานั้น นอกจากจะเป็นการละเมิดกฎหมายรัฐธรรมนูญ แล้วยังเป็นการมิบังควรเนื่องด้วยเป็นการกระทำที่เกินพระพักตร์พระเนตรขององค์จอมทัพไทย นอกจากนั้นแล้วเมื่อใดกองทัพกระทำการมิบังควรไปแล้ว ผลในสังคมไทยก็มักจะลงเอยด้วยการที่กองทัพยื้อแย่งอำนาจอธิปไตยไปจากมือปวงชนชาวไทยอีกด้วย เสมือนว่า ฝ่ายกองทัพเข้าใจไปเองว่า ตนเองนั้นมีอำนาจที่จะตัดสินใจในเรื่องความเป็นไปของบ้านเมืองได้ โดยใช้วิธีการอ้างเหตุการณ์ อ้างเหตุผลยกแม่น้ำทั้งห้า มาสร้างความชอบธรรมกับการยึดอำนาจซึ่งบ่อยครั้งที่ประชาชนเขาก็ส่ายหน้าเพราะรู้ว่ามันเป็นเพียงข้ออ้าง ไม่ถูกต้อง เพียงแต่เขาไม่รู้จะทำอย่างไรเพื่อคัดค้าน ก็เลยต้องก้มหน้าจำยอมกันไปจนกว่าจะมีการเปลี่ยนแปลง หรือจะทนไม่ไหว ก็ต้องออกมาชุมนุมกัน

อีกทั้งหลักการเสรีนิยมสากลก็ว่าไว้ว่า ฝ่ายกองทัพจะต้องไม่ฝักใฝ่การเมือง ไม่ยุ่งกับการเมือง โดยเฉพาะเมื่อเป็นกองทัพ “อยู่ในพระองค์” เมื่อเห็นความไม่ชอบมาพากลใดๆ ก็ย่อมสามารถ “ถวายรายงาน” ได้ในเรื่องใดๆ ที่เกี่ยวกับเอกราช อธิปไตย และความมั่นคง รวมทั้งการพัฒนาประเทศได้ และในขณะเดียวกันกองทัพแม้จะอยู่ภายใต้การบังคับบัญชาของคณะรัฐบาลหนึ่งใดขณะนั้น หากได้รับการสั่งการใดๆ ที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ไม่ชอบด้วยศีลธรรม ไม่มีความชอบธรรม จากรัฐบาล ฝ่ายกองทัพ (หรือแม้กระทั่งหน่วยราชการใดๆ) ก็ย่อมสามารถปฏิเสธคำสั่งนั้นๆ ได้ดังที่ได้เห็นจากกรณีศาลอาญาระหว่างประเทศไม่รับฟังคำแก้ต่างของฝ่ายกองทัพเยอรมนี หรือญี่ปุ่น ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่อ้างว่า จะต้องทำตามคำสั่งรัฐบาล หรือผู้บังคับบัญชา ขัดไม่ได้ ในเมื่อคำสั่งนั้นๆ ไม่ชอบธรรมด้วยประการทั้งปวง

ณ วันนี้ สภาวะกองทัพเอี่ยวการเมืองของไทย ไปไกลกว่าที่เคยมีมา เพราะกำหนดในกฎหมายรัฐธรรมนูญระบุให้ 6 นายพลทหาร และตำรวจ (ที่ยังประจำการ) มีตำแหน่งเป็นสมาชิกวุฒิสภาโดยอัตโนมัติ ซึ่งเท่ากับกฎหมายรัฐธรรมนูญไทย ขัดกับหลักการเสรีนิยมที่ว่าด้วย ฝ่ายกองทัพไม่ยุ่งเกี่ยวกับการเมือง และต้องไม่เป็น “ฐาน” ให้กับฝ่ายการเมือง

ฉะนั้น หากบอกว่าประเทศไทยนั้นยึดหลักการเสรีประชาธิปไตยกันจริงแล้ว ก็จะต้องแก้ไขกฎหมายรัฐธรรมนูญอย่างทันที โดยในระหว่างกระบวนการแก้ไขจะแล้วเสร็จ บรรดานายพลทั้ง 6 ดังกล่าว ก็ควรแสดงสปิริตด้วยการ “ลาประชุม” วุฒิสภาเป็นการถาวร (ซึ่งผมได้เคยแสดงความคิดเห็นนี้ไว้ครั้งหนึ่งแล้ว ในบทความที่ลงในหนังสือพิมพ์แนวหน้าเมื่อไม่นานมานี้)

อีกทั้งหลักการว่าด้วย ฝ่ายกองทัพต้องยืนหยัดอยู่กับประชาชนเป็นสำคัญ นั่นก็หมายความว่า ฝ่ายกองทัพกับประชาชนเป็นมิตร เป็นหนึ่งเดียวกับที่ฝ่ายการเมือง หรือองค์กรหนึ่งใดจะเข้ามาแทรกแซงแบ่งแยกมิได้ เมื่อประชาชนพลเมืองกับกองทัพเป็นหนึ่งเดียวกัน ฝ่ายกองทัพก็อยู่ในฐานะและในวิสัยที่จะรับเรื่อง บอกกล่าว ชี้แจง ต่อประชาชนพลเมืองได้ในเรื่องใดๆ รวมทั้งคำสั่งจากฝ่ายการเมืองที่มิชอบ เพราะนายเหนือหัวของฝ่ายกองทัพคือ ประชาชนพลเมือง มิใช่ฝ่ายการเมืองใดๆ ทั้งสิ้น

ในขณะเดียวกัน พรรคการเมือง หรือองค์กรใดๆ ก็ไม่ควร ไม่ถูก ไม่ชอบที่จะตั้งแง่ตั้งมุม ทั้งความรังเกียจ หรือหาเรื่องหาราว หาความและก่อความรังเกียจเดียดฉันท์ให้กับฝ่ายกองทัพ เพียงเพื่อประโยชน์ทางการเมืองของการสร้างคะแนนนิยม หรือเพราะมองว่าฝ่ายกองทัพเป็นคู่กัด คู่ขัดแย้ง ถ้าอยากจะปฏิรูปกองทัพก็พูดกันด้วยเหตุด้วยผล ด้วยข้อเท็จจริงกันได้ และการปฏิรูปกองทัพไม่ว่าในประเทศใดๆ ก็ต้องมีการดำเนินการอยู่ตลอดเวลา ไม่ใช่เรื่องแปลกใหม่ เพราะบริบทสังคม บริบทโลก ก็เปลี่ยนแปลงไป บทบาทกองทัพกับเรื่องเอกราช อธิปไตย ความมั่นคง และการพัฒนาก็ต้องปรับตัวไปตามนั้น เพื่อให้สอดคล้อง ทันสมัย ทันเหตุการณ์

อีกประเด็นหนึ่งที่จะขอเสริมจากข้อคิดข้อเขียนของ “คุณสิริอัญญา” คือพระราชอำนาจขององค์พระมหากษัตริย์องค์จอมทัพนั้น จะในเรื่องการประกาศส่งความ และในเรื่องการแต่งตั้ง ถอดถอนเหล่าแม่ทัพนายกองนั้น ก็เป็นไปตามขั้นตอนคือจากกองทัพ สู่คณะรัฐบาล สู่องค์จอมทัพ ด้วยองค์พระมหากษัตริย์มิได้เป็น “ผู้บริหาร” งานบ้านเมืองแต่ทรงวินิจฉัยตัดสิน หรือให้คำปรึกษาตามการถวายรายงานของฝ่ายรัฐบาลโดยทั่วไป และในกรณีภยันตรายต่อชาติบ้านเมือง ก็ทรงรับฟังจากฝ่ายกองทัพเป็นธรรมดา ในฐานะทรงเป็นจอมทัพ

บ้านเมืองไทยเราสับสน ยุ่งเหยิง กันมาเป็นสิบๆ ปี ก็คงจะด้วย 2 เหตุผลหลักคือ การเล่าเรียนปลูกฝังกันมาในแวดวงกองทัพว่า กองทัพสามารถเข้าไปมีบทบาททางการเมืองได้ เมื่อใดที่บ้านเมืองไร้เสถียรภาพ และฝ่ายกองทัพเท่านั้นที่จะทำหน้าที่กอบกู้รักษาบ้านเมืองได้ ซึ่งระบบความคิดนี้ต้องขจัดออกไป แล้วประชาชนและสถาบันชาติแก้ไขกันเองได้

ในทางคู่ขนานกันไป ฝ่ายการเมืองทั้งพรรคและนักการเมืองก็ต้องเลิกคิด เลิกทำการใดๆ เพื่อตนเอง แล้วสร้างความเสียหายให้กับบ้านเมืองอย่างใหญ่หลวง พรรคและนักการเมืองต้องทำตามอุดมการณ์รับใช้ชาติบ้านเมืองเท่านั้นอย่างจริงจัง

ในขณะเดียวกัน เราประชาชนพลเมืองไทยก็ต้องมีภาระหนักและทำตัวเป็นเจ้าของประเทศ เป็นเจ้านายฝ่ายทหาร ฝ่ายการเมือง กันให้ได้