การคว่ำบาตร (Sanctions) เป็นเครื่องมือกลไกอย่างหนึ่งของการดำเนินความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ เมื่อประเทศหนึ่งใดต่างมีความขัดแย้งซึ่งกันและกัน ก็จะใช้การคว่ำบาตรเป็นเครื่องมือในการบีบคั้นอีกฝ่ายหนึ่ง อาทิ กลุ่ม Group of Seven –G7 ที่เป็นประเทศเศรษฐกิจชั้นนำ หรือกลุ่มประเทศที่มีความเป็นประชาธิปไตย และมีความก้าวหน้าทางด้านอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีในระดับแนวหน้าของโลก กลุ่มนี้ประกอบด้วย สหรัฐอเมริกา อังกฤษ เยอรมนี ฝรั่งเศส แคนาดา อิตาลี และญี่ปุ่น โดยมีสหรัฐอเมริกาเป็นหัวเรือใหญ่

การคว่ำบาตรเกิดขึ้นจากสาเหตุหลายประการ เช่น การหรืออุดมการณ์การเมืองที่ต่างกันและขัดแย้งกัน พฤติกรรมทางการเมืองที่มีการกำหนดว่าเป็นการก่อการร้ายสากล การขโมยและลักลอบทรัพย์สินทางปัญญา การทุ่มตลาดสินค้าด้วยการตั้งราคาขายที่ต่ำกว่าความเป็นจริง เป็นการเอาเปรียบประเทศคู่ค้า เป็นต้น

ประเทศที่ได้รับการคว่ำบาตรจากฝ่ายสหรัฐอเมริกามายาวนานที่สุดก็คือ ประเทศคิวบา เหตุเพราะเป็นประเทศคอมมิวนิสต์ และในช่วงหนึ่ง คิวบาได้ประกาศตนเป็นพันธมิตรกับอดีตสหภาพโซเวียต โดยยินยอมให้สหภาพโซเวียตมาตั้งกองกำลังอาวุธเพื่อคุกคามสหรัฐอเมริกา

ในปัจจุบันนี้ประเทศที่ถูกคว่ำบาตรโดยฝ่ายสหรัฐฯ และพันธมิตรในกลุ่ม G7 ก็จะมีรัสเซีย เกาหลีเหนือ อิหร่าน เป็นต้น อีกทั้งก็จะมีกลุ่มบุคคลในประเทศต่างๆ ที่จะถูกคว่ำบาตรเป็นรายบุคคลไปด้วย เพราะพฤติกรรมอันไม่น่าพึงประสงค์จากมุมมองของฝ่ายสหรัฐฯ และกลุ่มพันธมิตร

ล่าสุดฝ่ายสหรัฐฯ ซึ่งก็ได้ดำเนินการคว่ำบาตรประเทศเวเนซุเอลามานานปี เพราะทั้ง 2 ประเทศมีอุดมการณ์ทางการเมืองที่แตกต่างและตรงกันข้ามกัน หรือนัยหนึ่งความแตกต่างระหว่างเสรีนิยม กับฝ่ายสังคมนิยม และบัดนี้ฝ่ายสหรัฐฯ ก็ได้เพิ่มความเข้มข้นที่จะกดดันรัฐบาลเวเนซุเอลาด้วยการปิดล้อมไม่ให้ขยับเขยื้อน (Blockade) ของกองเรือบรรทุกน้ำมันเพื่อการส่งออกของเวเนซุเอลา

ทั้งหมดนี้นัยหนึ่งก็เป็นการลงโทษคณะรัฐบาล และผู้นำของประเทศนั้นๆ แต่อีกนัยหนึ่งประชาชนพลเมืองตาดำๆ ก็ต้องรับเคราะห์กรรมไปด้วย ซึ่งมีความคาดหวังจากฝ่ายประเทศผู้คว่ำบาตรนำโดยสหรัฐฯ ว่า เมื่อประชาชนพลเมืองเดือดร้อน ก็จะลุกฮือขึ้นมาขับไล่และล้มล้างรัฐบาลของตนนั้นๆ ที่เป็นต้นเหตุให้เกิดการคว่ำบาตร และการสูญเสียซึ่งโอกาสและคุณภาพชีวิตที่ดีกว่า

แต่ส่วนใหญ่การณ์กลับมิได้เป็นเช่นนั้น เพราะประชาชนพลเมืองที่ได้รับผลกระทบจากการคว่ำบาตรแม้จะได้รับความทุกข์ยากแสนสาหัส แต่ก็มักจะขาดพละกำลังที่จะไปรวมตัวกันขึ้นมาต่อกรกับรัฐบาลของพวกเขาและในทางกลับกัน ความลำบากของตนจากการที่ประเทศของตนถูกคว่ำบาตร กลับทำให้ประชาชนพลเมืองเกิดความรักชาติบ้านเมือง และเกิดความคิดเห็นว่าประเทศของตนถูกกลั่นแกล้งอย่างไร้ความชอบธรรมจากประเทศที่ใหญ่โตกว่า ความโกรธแค้นจึงมุ่งไปที่ประเทศผู้ดำเนินการคว่ำบาตรมากกว่าไปยังผู้นำของประเทศของตนเอง

เมื่อไม่นานปีมานี้ผมได้เดินทางไปร่วมประชุมเรื่อง สิทธิเสรีภาพที่ประเทศเม็กซิโก และเมื่อประชุมเสร็จก็ได้เดินทางต่อไปที่ประเทศคิวบา เพื่อการท่องเที่ยวเชิงทัศนศึกษา เพราะอยากรู้อยากเห็นว่าประเทศคิวบาที่ถูกสหรัฐฯ คว่ำบาตรมาตั้งแต่ปี ค.ศ. 1962 นั้น มีสภาพการณ์อย่างไรท่ามกลางระดับคุณภาพชีวิตที่มิได้มาตรฐานสากลใดๆ โดยทั่วไปทุกอย่างดูเสื่อมโทรม รถยนต์มีวัยชราเก่าแก่ ร้านค้าขายที่ชาวโลกคุ้นเคยกันไม่มีแต่อย่างใดในประเทศคิวบา ชาวคิวบาได้รับเคราะห์กรรมมายาวนานด้วยน้ำมือของฝ่ายสหรัฐฯ เป็นการลงโทษที่ไม่มีวาระ แต่ดูจะตลอดไป เป็นความโหดร้ายทารุณที่เพื่อนมนุษย์จะพึงกระทำแก่กันและกันได้ เพียงเพราะมีอุดมการณ์ที่ต่างกัน เพียงเพราะครั้งหนึ่ง เวลาหนึ่ง ฝ่ายคิวบาไปเปิดฐานทัพให้กับฝ่ายสหภาพโซเวียต มันเป็นเรื่องที่ไร้มนุษยธรรมและไร้ความยุติธรรมเป็นที่สุด

อย่างไรก็ตาม สังคมประเทศคิวบาที่เติบโตท่ามกลางข้อจำกัดต่างๆ จากการคว่ำบาตรก็ยังมีระบบการศึกษา และการรักษาพยาบาลที่ทั่วถึง ทุกครัวเรือนมีที่อยู่อาศัยแม้ว่าจะไม่ได้อยู่ในระดับสากลแต่อย่างใด และที่น่าประทับใจเป็นอย่างยิ่งคือ การศึกษาทางการแพทย์ การวิจัยค้นคว้าทางด้านการแพทย์ที่มีความเป็นเลิศได้มาตรฐานระดับโลก อำนวยให้คิวบาสามารถให้ความร่วมมือช่วยเหลือกับประเทศกำลังพัฒนาด้วยกันได้ในเรื่องการแพทย์และการสาธารณสุข บ่งบอกถึงความเอาใจใส่ของบรรดาผู้นำในเรื่องปัจจัย 4 แต่ก็อาจจะพูดได้ว่าสังคมคิวบาก็ยังต้องมีปัจจัย 5 คือสิทธิเสรีภาพในการเป็นพลเมืองและเป็นมนุษย์ ก็หวังว่าชาวคิวบาจะได้รับการปลดแอกจากระบอบเผด็จการพรรคเดียวในที่สุด

ในขณะเดียวกันก็เป็นที่หวังว่า ชาวอเมริกัน ชาวยุโรป และชาวญี่ปุ่น จะคำนึงถึงเพื่อนมนุษย์ทั่วโลกที่ถูกคว่ำบาตร ให้ร่วมกัน เพื่อผลักดันให้คณะรัฐบาลจอมคว่ำบาตรต่างๆ ยุติการทำร้ายเพื่อนมนุษย์ได้แล้ว

กษิต ภิรมย์

kasitfb@gmail.com