เมื่อรัฐบาลอนุทินโดยกระทรวงพาณิชย์ ประกาศนโยบายนำรถพุ่มพวง 3,800 คัน ที่มีอยู่แล้วทั่วประเทศ สมัครเข้าโครงการเสมือนร้านธงฟ้าเคลื่อนที่ เกิดเสียงวิพากษ์วิจารณ์ ทั้งฝ่ายที่เชียร์สนับสนุนรัฐบาล และผู้วิพากษ์วิจารณ์ถึงผลกระทบและจุดด้อย

นโยบายการนำ “รถพุ่มพวง” เข้าสู่ระบบร้านธงฟ้าเพื่อกระจายสินค้าในราคาถูกถือเป็นกลไกที่รัฐบาลเลือกใช้เพื่อบรรเทาปัญหาค่าครองชีพที่พุ่งสูงขึ้น อย่างไรก็ตาม หากวิเคราะห์ผ่านเลนส์ของโครงสร้างเศรษฐกิจ นโยบายนี้เปรียบเสมือนการใช้เครื่องมือทางนโยบายที่ต้องใช้อย่างระมัดระวัง เพื่อไม่ให้กลายเป็นการสร้างภาระงบประมาณที่ไม่ยั่งยืนหรือบิดเบือนกลไกตลาดในระยะยาว

1. นโยบายชั่วคราว : เมื่อตลาดปกติไม่ทำงาน

ในพื้นที่ห่างไกลหรือพื้นที่ที่มีความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงสินค้าสูง “ระบบตลาดปกติ” อาจทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ ทำให้ผู้บริโภคต้องเผชิญกับราคาสินค้าที่สูงกว่าปกติเนื่องจากต้นทุนการขนส่งและระบบพ่อค้าคนกลางไม่แข่งขัน ในบริบทนี้ การมีร้านธงฟ้าและรถพุ่มพวงธงฟ้าในฐานะ “โครงข่ายความปลอดภัยทางเศรษฐกิจ” (Economic Safety Net) จึงมีความเหมาะสมในระยะสั้น เพื่อ :

• บรรเทาความเดือดร้อนเร่งด่วน : ช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายให้ครัวเรือนรายได้น้อย

• สร้างทางเลือกให้ผู้บริโภค : เป็นเครื่องมือป้องปราม (Deterrent) ไม่ให้ผู้ค้าในพื้นที่ฉวยโอกาสตั้งราคาสูงเกินควรแต่ทั้งนี้ต้องระมัดระวังไม่ใช่ทำเปรอะไปหมดทุกพื้นที่

2. กับดักของการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า

ความเสี่ยงที่สำคัญที่สุดของนโยบายนี้คือการติดกับดัก“ประชานิยมที่ไม่ได้สร้างความยั่งยืน” หากรัฐเพียงแค่นำเงินภาษีไปอุดหนุนส่วนต่างราคา (Subsidy)หรือเจรจาขอให้ผู้ผลิตสินค้ารายใหญ่ลดราคาพิเศษให้ชั่วคราว เพื่อหวังผลทางการเมืองหรือคะแนนนิยมโดยไม่แก้ปัญหาที่ต้นเหตุ นโยบายนี้จะส่งผลเสียมากกว่าผลดี :

• ภาระงบประมาณ : การใช้เงินภาษีของประชาชนอุดหนุนสินค้าร้านธงฟ้าและผ่านรถ 3,800 คันทั่วประเทศหากทำระยะยาวถาวรจะเป็นงบประมาณมาก ซึ่งควรจะถูกนำไปใช้ในส่วนที่สร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจในระยะยาวได้มากกว่า

• ความเสี่ยงต่อกลไกตลาด : การอุดหนุนที่ยาวนานเกินไปจะทำลายผู้ประกอบการรายย่อยอื่นที่ไม่ได้อยู่ในโครงการ ทำให้เกิดการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม

3. การปฏิรูปโครงสร้างตลาด : จาก “ผู้รับ”สู่ “ผู้ผลิต”

เพื่อให้เกิดความยั่งยืน รัฐบาลต้องเปลี่ยนผ่านจากการเป็น “ผู้แจกส่วนลด” ไปสู่การเป็น “ผู้เชื่อมโยงตลาด” (Market Facilitator) ดังนี้ :

• เชื่อมโยงเกษตรกรกับรถพุ่มพวง : รัฐควรเปลี่ยนบทบาทรถพุ่มพวงให้เป็น “หน่วยขนส่งและกระจายสินค้าชุมชน” ที่เชื่อมโยงผลผลิตจากเกษตรกรหรือวิสาหกิจชุมชนในท้องถิ่นสู่ผู้บริโภคโดยตรง ในเขตที่มีการผูกขาดโดยพ่อค้าคนกลาง ซึ่งจะช่วยตัดวงจรพ่อค้าคนกลางที่กินส่วนต่างมากเกินไป

• สร้างตลาดกลางระดับชุมชน : ส่งเสริมให้มีการจัดพื้นที่ให้เกษตรกรรายย่อยนำผลผลิตมาขายในราคาที่เป็นธรรม โดยรัฐเข้าช่วยดูแลเรื่องระบบโลจิสติกส์และมาตรฐานสินค้า แทนที่จะเน้นการขนสินค้าจากโรงงานอุตสาหกรรมในเมืองไปขายเพียงอย่างเดียว

แต่ต้องระมัดระวังไม่ให้ตลาดกลางเพื่อเกษตรกรกลายเป็นตลาด “อ.ต.ก.” ที่อยู่ติดสวนจตุจักรที่มีพ่อค้าแม่ค้าผูกขาดแผงขายของ และขายทั้งแผงและสินค้าในราคาสูง

• แก้ไขปัญหาการผูกขาด : หากราคาที่สูงเกิดจากการผูกขาดของห่วงโซ่การค้าในบางพื้นที่ รัฐต้องใช้กฎหมายป้องกันการผูกขาดและการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมเข้ากำกับดูแล ไม่ใช่ใช้เงินภาษีไปอุดหนุนเพื่อกลบเกลื่อนปัญหาการผูกขาดนั้น

บทสรุป

นโยบาย “รถพุ่มพวงธงฟ้า” จะมีความคุ้มค่าและสง่างามก็ต่อเมื่อถูกใช้เป็น “เครื่องมือชั่วคราว”เพื่อเยียวยาในพื้นที่ที่กลไกตลาดเข้าไม่ถึงเท่านั้น แต่หากรัฐบาลมุ่งใช้เพียงเพื่อสร้างคะแนนนิยมโดยละเลยการปรับโครงสร้างตลาดให้แข่งขันได้และพึ่งพาตนเองได้ นโยบายนี้ก็จะเป็นเพียงการตำน้ำพริกละลายแม่น้ำที่ใช้เงินภาษีของทุกคนในทุกๆ ปีไปอย่างสูญเปล่าไม่คุ้มค่า

การแก้ปัญหาความยากจนและค่าครองชีพที่แท้จริง ไม่ได้อยู่ที่การทำให้สินค้าถูกลงด้วยเงินอุดหนุนแต่อยู่ที่การ “เพิ่มอำนาจการต่อรอง” ให้กับเกษตรกรและชุมชน ผ่านการสร้างตลาดที่โปร่งใส แข่งขันได้ และเชื่อมโยงกันอย่างเป็นธรรมครับ

ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง