ช่วงเทศกาลสงกรานต์ ปีใหม่และวันหยุดยาวจะพบเห็นรถยนต์ทุกประเภท แออัดยัดเยียดอยู่บนถนนเพื่อเดินทางไปกลับมาตุภูมิ ติดขัดเสียพลังงานเสียเวลาและเสียทรัพยากรมนุษย์ ที่ต้องจบชีวิต จากอุบัติเหตุในท้องถนน เสียชีวิต ชั่วโมงละ 2 คนหรือตายวันละประมาณ 50 คน แม้ในยามวิกฤตพลังงานปัจจุบันก็ไม่เว้น

ท่ามกลางสถานการณ์พลังงานโลกที่ผันผวนและทรัพยากรที่เริ่มขาดแคลน ประเทศไทยกำลังยืนอยู่บนทางแพร่งที่สำคัญ: เราจะเดินหน้าถมงบประมาณไปกับถนน หรือจะใช้โอกาสนี้เปลี่ยนผ่านสู่ระบบขนส่งสาธารณะอย่างยั่งยืน?

นโยบายในอดีตถึงปัจจุบันของรัฐบาลที่เร่งสร้างทางด่วน การเปิดให้ขึ้นฟรีในช่วงเทศกาล และการลดภาษีรถยนต์ไฟฟ้า(EV) รวมถึงการที่นายเอกนิติ นิติทัณฑ์ประภาศรองนายกรัฐมนตรี และ รมว.คลัง ได้สั่งการให้ปลัดฯคลัง และสำนักงานเศรษฐกิจการคลัง ไปออกแบบมาตรการรถเก่าแลกรถใหม่ (EV) โดยมีเป้าหมายให้การใช้พลังงานน้ำมันลดลง เนื่องจากตอนนี้เกิดวิกฤตพลังงานน้ำมันราคาสูง

แม้อาจดูเหมือนการส่งเสริมความสะดวกและเทคโนโลยีสะอาด แต่ในเนื้อแท้กลับเป็นการ “ส่งเสริมการเดินทางส่วนบุคคล”ซึ่งเป็นการแก้ปัญหาได้บ้างที่ปลายเหตุ แต่การใช้รถ EV ก็ยังสิ้นเปลืองพลังงานไฟฟ้าซึ่งต้องผลิตจากแก๊สเช่นกัน

การบริหารส่วนท้องถิ่น เช่น อบต. เทศบาล และอบจ. ต่างนิยมจัดสรรงบประมาณสร้างถนนในหมู่บ้านและระหว่างหมู่บ้าน จึงเอื้ออำนวยและกระตุ้นให้คนซื้อรถมอเตอร์ไซค์ รถปิกอัพ มากกว่าการใช้ขนส่งสาธารณะ นำมาซึ่งอุบัติเหตุทางถนนโดยเฉพาะรถมอเตอร์ไซค์ ที่มีคนเสียชีวิตรวมกันทั้งประเทศวันละประมาณ 50 คน

l ถนนที่เพิ่มขึ้น คือความล้มเหลวของการจัดการพลังงาน

การที่รัฐเอื้ออำนวยให้ใช้รถยนต์ส่วนบุคคลและรถบรรทุกเป็นหลักในการขนส่งคนและสินค้า คือการแบกรับต้นทุนมหาศาลยิ่งเรามีถนนมากเท่าไร เรายิ่งเผาผลาญพลังงานมากขึ้นเท่านั้น ต่อให้เป็นรถยนต์ไฟฟ้า (EV) หากทุกคนยังคงใช้รถส่วนตัว ปัญหารถติดและประสิทธิภาพในการใช้พื้นที่ถนนก็ยังไม่ถูกแก้ไข

การเปลี่ยนจาก “รถน้ำมัน” เป็น “รถไฟฟ้า” ไม่ใช่คำตอบทั้งหมดในยามวิกฤตพลังงาน แต่การเปลี่ยนจาก “รถส่วนตัว” เป็น“ระบบรางและขนส่งมวลชน” ต่างหากคือทางออกที่ยั่งยืน

กรณีศึกษารถไฟ “กรุงเทพฯ-จุกเสม็ด” :โอกาสที่ถูกทิ้งขว้าง

เส้นทางรถไฟจากกรุงเทพมหานครสู่ภาคตะวันออก (ฉะเชิงเทรา-ชลบุรี-บางแสน-ศรีราชา-พัทยา-สัตหีบ) เป็นระเบียงเศรษฐกิจที่สำคัญที่สุดของประเทศ เรามีโครงสร้างพื้นฐานทางรางรถไฟที่ไปถึง “จุกเสม็ด”

แต่กลับมีรถไฟวิ่งเพียงวันละ 1 เที่ยว(เสาร์-อาทิตย์เพิ่มอีก 1 เที่ยว) โดยมีเหตุผลที่น่าฉงนว่าหากมีจำนวนขบวนรถมากกว่านี้“เกรงผู้ประกอบการรถตู้”จะเสียผลประโยชน์

ขณะที่ต่างประเทศ การเชื่อมต่อจากเมืองหลวงไปยังเมืองใหญ่อย่างพัทยาและสัตหีบ(ระเบียงเศรษฐกิจภาคตะวันออก) จะมีรถไฟวิ่งทุกชั่วโมง ซึ่งจะลดการใช้รถยนต์และประหยัดพลังงานได้อย่างมาก

“รัฐบาลต้องเลิกเกรงใจกลุ่มทุนหรือผู้ประกอบการรายย่อย แล้วเริ่มเกรงใจ“ความมั่นคงทางพลังงาน” และ “คุณภาพชีวิตของประชาชน’ เป็นลำดับแรก”

ในขณะที่มอเตอร์เวย์และทางด่วนถูกอัดฉีดงบประมาณอย่างเต็มที่ แต่รถไฟกลับถูกปล่อยให้ทำงานต่ำกว่าขีดความสามารถ (Underutilized) ทั้งที่หากมีการเพิ่มขบวนรถให้ถี่ขึ้นในทุกชั่วโมง รถไฟจะกลายเป็น “กระดูกสันหลัง” ที่ช่วยลดการใช้เชื้อเพลิงในภาคการขนส่งได้อย่างมหาศาล

ยุทธศาสตร์ “ลดเพื่อเพิ่ม” : ข้อเสนอต่อรัฐบาล

เพื่อเปลี่ยนวิกฤตพลังงานให้เป็นโอกาส รัฐบาลควรดำเนินนโยบายเชิงรุกดังนี้:

1. การลงทุนที่สมดุล (RebalancingInvestment): โยกงบประมาณจากการตัดถนนใหม่ มาเป็นการพัฒนาระบบรางรถบัสไฟฟ้า และเรือสาธารณะให้ครอบคลุมและเชื่อมต่อกันเป็นโครงข่าย (Intermodal Transport)

2. อัดฉีดโปรโมชั่นขนส่งมวลชน:ในยามวิกฤตพลังงาน รัฐควร “ลดค่าโดยสารรถไฟและรถไฟฟ้าทั่วประเทศ” ให้ต่ำลงจนจูงใจให้คนยอมจอดรถไว้ที่บ้านสิ่งนี้ไม่ใช่ภาระงบประมาณ แต่เป็นการ “ลงทุนเพื่อประหยัดพลังงานระดับชาติ”

3. เพิ่มความถี่ ไม่ใช่แค่เพิ่มเส้นทาง: ระบบขนส่งสาธารณะที่คนจะใช้ ต้อง “คาดการณ์ได้” และ “เข้าถึงง่าย”เส้นทางกรุงเทพฯ-ตะวันออกหรือเส้นทางหลักอื่นๆ ต้องมีขบวนรถไฟวิ่งตลอดทั้งวัน ไม่ใช่แค่วันละ 1 ขบวน

4. สิทธิเฉพาะระบบสาธารณะ:บนถนนในเมืองที่มีอยู่ ต้องมีการจัดสรรเลนพิเศษสำหรับรถบัส (Bus Lane)อย่างจริงจัง เพื่อให้ระบบสาธารณะมีความคล่องตัว

บทสรุป: ถึงเวลาเลือก

การลดภาษีรถยนต์หรือการสร้างถนนทางด่วน อาจได้คะแนนนิยมในระยะสั้นแต่ในระยะยาวภายใต้เงาของวิกฤตพลังงานและภาวะโลกร้อน การทำให้คนไทยติดกับดักการใช้รถส่วนตัวคือความประมาทเลินเล่อทางนโยบาย

ถึงเวลาที่รัฐบาลต้อง “กล้า” ที่จะหยุดความเกรงใจต่อกลุ่มผลประโยชน์เดิมๆ แล้วหันมาลงทุนในระบบขนส่งทีประหยัดพลังงานที่สุด นั่นคือ “ระบบขนส่งสาธารณะ” เพื่ออนาคตที่ยั่งยืนของคนไทยทุกคน

รศ.ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง