ท่ามกลางวิกฤตค่าครองชีพที่พุ่งสูงขึ้น “น้ำมัน” กลายเป็นจำเลยสำคัญที่สังคมตั้งคำถามถึงความยุติธรรม ทั้งในมิติของจำนวนผู้เล่นที่มีน้อยรายแต่กลับมีราคาขายที่ “นัดกันมา” และ

กำไรมหาศาลของโรงกลั่นที่สวนทางกับเงินในกระเป๋าของประชาชน นำมาสู่ข้อเสนอสุดโต่งอย่างการให้รัฐทุ่มงบ 150,000 ล้านบาท เพื่อสร้างโรงกลั่นเอง แต่นี่คือทางออกที่ยั่งยืนหรือเป็นเพียงการขี่ช้างจับตั๊กแตนในเชิงนโยบาย?

1. มายาคติของตลาดเสรีที่ถูกแช่แข็ง

แม้ประเทศไทยจะมีโรงกลั่นน้ำมันถึง 6 แห่ง ซึ่งดูเหมือนจะเพียงพอต่อการเกิดการแข่งขัน แต่ในความเป็นจริงตลาดน้ำมันไทยตกอยู่ในสภาวะ “กึ่งผูกขาดโดยโครงสร้าง” (Structural Oligopoly) ด้วยเหตุผล 3 ประการ :

• โครงสร้างราคาสมมุติ (Import Parity) : การอิงราคาตลาดสิงคโปร์บวกค่าขนส่งทิพย์ ทำให้โรงกลั่นไม่มีความจำเป็นต้องแข่งกันลดราคาเพื่อแย่งฐานลูกค้า เพราะทุกคนมี “เพดานราคา” เดียวกันที่รัฐรับรอง

• เครือข่ายทุนข้ามธุรกิจ : การที่ยักษ์ใหญ่พลังงานถือหุ้นไขว้ในโรงกลั่นเกือบทั้งหมด ทำให้กลไกการเชือดเฉือนราคากลายเป็นเรื่อง “เสียของ” ในมุมมองของผู้ถือหุ้น

• ค่าการกลั่นที่เป็นปริศนา : เมื่อราคาน้ำมันดิบพุ่งสูง ส่วนต่างราคา (Spread) มักกว้างขึ้นตามตลาดโลก ทำให้เกิดกำไรลาภลอย (Windfall Profit) ที่รัฐมักทำได้เพียง “ขอความร่วมมือ” แทนการใช้กลไกภาษีที่มีประสิทธิภาพ

2. โรงกลั่นรัฐ 1.5 แสนล้าน : ทางเลือก หรือ ทางตัน?

ข้อเสนอให้รัฐกู้เงินมหาศาลมาสร้างโรงกลั่นเพื่อบริหารเองนั้น มีนัยสำคัญในการสร้าง “ราคานำทาง” (Benchmark Price) เพื่อทำลายโครงสร้างราคาเดิม แต่ต้องเผชิญกับความเป็นจริงที่น่ากังวล :

• ความเสี่ยงของสินทรัพย์ที่กำลังล้มละลาย (Stranded Assets) : ในยุคที่โลกกำลังเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด (Energy Transition) การลงทุนมหาศาลในอุตสาหกรรมฟอสซิลที่ต้องใช้เวลาคืนทุนนานหลายสิบปี อาจกลายเป็นภาระภาษีในอนาคตเมื่อรถยนต์ไฟฟ้า (EV) เข้ามาแทนที่

• ประสิทธิภาพรัฐ vs ความคล่องตัวเอกชน : โจทย์ใหญ่คือ รัฐจะบริหารอย่างไรให้ต้นทุนต่ำกว่าเอกชน ในเมื่อต้องเผชิญกับระบบจัดซื้อจัดจ้างที่เทอะทะและการแทรกแซงทางการเมือง หากบริหารแล้ว “ขาดทุน” รัฐบาลจะตอบคำถามสังคมอย่างไร

3. ทางออกที่แหลมคม : เปลี่ยนจาก “ผู้สร้าง” เป็น “ผู้กำกับ”

การแก้ปัญหาการผูกขาดและการเอารัดเอาเปรียบ ไม่จำเป็นต้องหมายถึงการที่รัฐต้องลงไปถือจอบเสียมเอง แต่คือการใช้ “อำนาจรัฐ” ปรับกติกาให้เป็นธรรม :

1. รื้อสูตรราคา Import Parity : เลิกบวกค่าขนส่งและค่าประกันภัยเสมือนนำเข้าสำหรับน้ำมันที่กลั่นในประเทศ เพื่อคืนความเป็นธรรมให้ผู้บริโภคทันทีโดยไม่ต้องรอสร้างโรงกลั่น 8 ปี

2. กฎหมายภาษีลาภลอย (Windfall Tax) : สร้างกลไกจัดเก็บภาษีจากกำไรที่เกินปกติในช่วงวิกฤตพลังงานอย่างเป็นระบบ เพื่อนำเงินกลับมาอุดหนุนกองทุนน้ำมันหรือสวัสดิการรัฐ

3. การบังคับแยกธุรกิจ (Structural Separation) : หากต้องการให้เกิดการแข่งขันจริง รัฐต้องกล้าหาญในการกำกับดูแลไม่ให้เกิดการถือหุ้นไขว้ที่ทำให้โรงกลั่นเสียสภาพการเป็นคู่แข่งกันเอง

4. นักการเมืองและข้าราชการระดับสูงต้องไม่นั่งอยู่ในบอร์ด เป็นกรรมการบริหารของบริษัทธุรกิจพลังงาน ซึ่งมีความขัดแย้งในผลประโยชน์ ระหว่าง ประโยชน์ของธุรกิจและประโยชน์ของสังคม

4. เปิดเสรีการนำเข้า : ลดกำแพงภาษีและอุปสรรคทางเทคนิคเพื่อให้ “น้ำมันสำเร็จรูป” จากต่างประเทศเข้ามาเป็นคู่แข่งรายสำคัญ บีบให้โรงกลั่นในประเทศ
ต้องปรับประสิทธิภาพ

บทสรุป

การกู้เงิน 150,000 ล้านบาท เพื่อสร้างโรงกลั่น อาจเป็นสัญลักษณ์ของการสู้กับกลุ่มทุน แต่อาจไม่ใช่คำตอบที่
ชาญฉลาดที่สุดในยุคเปลี่ยนผ่านพลังงาน
“ชัยชนะที่แท้จริงของประชาชน” ไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าใครเป็นเจ้าของโรงกลั่น แต่ขึ้นอยู่กับว่า “กติกา” ของรัฐนั้นรับใช้ใคร
ระหว่าง “ผลกำไรของกลุ่มทุน” หรือ “ความอยู่รอดของคนทั้งประเทศ”

ถึงเวลาที่รัฐบาลต้องเลิก “เกรงใจ” และเริ่ม “เกรงใจประชาชน” ด้วยการสังคายนากฎหมายพลังงานให้โปร่งใสเสียที

รศ.ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง