ท่านผู้อ่านที่เลี้ยงสุนัขเพศผู้ แล้วดูแลกันเป็นอย่างดีจนสุนัขมีอายุมากๆ อาจเคยประสบปัญหาเหล่านี้ เช่น ปัสสาวะขัด ปัสสาวะกะปริดกะปรอย อาจมีเลือดปนกับปัสสาวะ รวมถึงอาจมีอาการกระเพาะปัสสาวะอักเสบร่วมด้วย หลายตัวมีอาการเบ่งอุจจาระนาน อุจจาระยาก ซึ่งอาการเหล่านี้บ่งถึงอาการของโรคต่อมลูกหมากโตในสุนัขเพศผู้ วันนี้ผมมีเรื่องราวเกี่ยวกับโรคนี้จากผศ.น.สพ.ดร.ศุภวิวัธน์ พงษ์เลาหพันธุ์ ภาควิชาสูติศาสตร์ฯ คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มาฝากครับ

โรคต่อมลูกหมากโตคืออะไร

โรคต่อมลูกหมากโต หรือ benign prostatic hyperplasia (BPH) เป็นโรคที่มีความสำคัญทางระบบสืบพันธุ์สุนัขเพศผู้มาก อาจเรียกได้ว่าเป็นโรคของสุนัขแก่เลยก็ได้ พบได้บ่อยในสุนัขเพศผู้อายุมากที่ยังไม่ได้ทำหมัน

โรคนี้มีโอกาสเกิดได้บ่อยแค่ไหน

อุบัติการณ์ของโรคต่อมลูกหมากโตในสุนัขที่ยังไม่ได้ทำหมันนั้น จะเพิ่มขึ้นตามอายุเช่นเดียวกับในคน โดยที่ผู้ชายที่มีอายุระหว่าง 60-70 ปี จะมีภาวะต่อมลูกหมากโตได้ถึงร้อยละ 55  ส่วนในสุนัขนั้น พบว่าสุนัขอายุมากกว่า 5 ปี สามารถพบได้มากกว่าร้อยละ 80 ส่วนสุนัขอายุ 9 ปีขึ้นไปจะพบปัญหาต่อมลูกหมากโตได้มากกว่าร้อยละ 95 เลยทีเดียว

และนอกจากนี้ยังมีรายงานการเกิดโรคในลิงชิมแพนซีอีกด้วย แต่ไม่พบโรคนี้ในแมว (ผู้เลี้ยงแมวก็คงอุ่นใจได้นะครับ)

ลักษณะทางกายวิภาคของต่อมลูกหมากเป็นอย่างไร

ต่อมลูกหมากในสุนัขจะอยู่ล้อมรอบบริเวณคอของกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะส่วนต้น ทำหน้าที่ในการสร้างน้ำเลี้ยงอสุจิเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการผสมพันธุ์

โรคต่อมลูกหมากโตมีสาเหตุมาจากอะไร

สาเหตุที่แน่ชัดของโรคต่อมลูกหมากโตนั้น ยังไม่ทราบอย่างแน่ชัด แต่เชื่อว่าสาเหตุของโรคเกิดจากความไม่สมดุลของฮอร์โมนเพศ (แอนโดรเจนและเอสโตรเจน) ซึ่งสุนัขที่ทำหมันแล้ว ต่อมลูกหมากจะฝ่อเล็กลง และไม่พบว่ามีปัญหาต่อมลูกหมากโตชนิด benign prostatic hyperplasia อีก (เนื่องจากตัดอวัยวะหลักที่สร้างฮอร์โมนเพศออกไปแล้ว) โดยมากสุนัขที่มีปัญหาต่อมลูกหมากโตเล็กน้อยนั้น มักไม่แสดงอาการทางคลินิก จนกว่าต่อมลูกหมากจะโตขึ้นกว่าปกติ 3-5 เท่าขึ้นไป

อาการของโรคต่อมลูกหมากโตเป็นอย่างไร

อาการผิดปกติที่พบ ได้แก่ ปัสสาวะขัด ปัสสาวะกะปริดกะปรอย ปัสสาวะบ่อยแต่ปริมาณไม่มาก มีเลือดปนออกมากับปัสสาวะ และอาจมีอาการกระเพาะปัสสาวะอักเสบร่วมด้วย หลายรายมักมีของเหลวปนเลือดหยดออกจากปลายอวัยวะเพศ มีอาการท้องผูก เบ่งถ่ายอุจจาระนานด้วยความทรมาน เนื่องจากต่อมลูกหมากที่โตขึ้นนั้นกดท่อทางเดินปัสสาวะและนูนขึ้นจนไปกดส่วนของลำไส้ใหญ่ส่วนปลาย นอกจากนั้น สุนัขอาจมีอาการก้าวเดินลำบากเนื่องจากมีความเจ็บปวดของต่อมลูกหมากอีกด้วย หากไม่ได้รับการรักษาอาการของโรคจะรุนแรงขึ้นเนื่องจากการเพิ่มขนาดขึ้นของต่อมลูกหมากจนเกิดปัญหาอื่นตามมา

ในบางรายอาการของโรคต่อมลูกหมากโตอาจไม่ชัดเจน แต่ต่อมลูกหมากที่มีการเจริญผิดปกตินี้จะโน้มนำให้เกิดปัญหาของต่อมลูกหมากอื่นๆ ตามมาได้ เช่น ถุงน้ำในต่อมลูกหมาก (prostatic cyst) ฝีหนองในต่อมลูกหมาก (prostatic abscess) ซึ่งจะทำการรักษาได้ยากและใช้เวลานาน

มีวิธีการตรวจวินิจฉัยอย่างไร

การวินิจฉัยโรคนี้นั้น สัตวแพทย์จะทำการซักประวัติ ประเมินจากอาการ อายุ และการล้วงตรวจผ่านทางทวารหนักเพื่อตรวจขนาดของต่อมลูกหมาก รวมถึงการใช้ภาพ x-ray และอัลตราซาวด์ ซึ่งนอกจากจะใช้วินิจฉัยโรคต่อมลูกหมากโตแล้ว ยังแยกแยะโรคนี้ออกจากความผิดปกติอื่นของต่อมลูกหมากออกได้ด้วย เช่น มะเร็งต่อมลูกหมาก หรือ ฝีหนองในต่อมลูกหมาก เป็นต้น

มีวิธีการรักษาอย่างไร

การรักษาทำได้โดยการผ่าตัดทำหมัน เนื่องจากมีผลดีคือทำให้ต่อมลูกหมากลดขนาดลงอย่างรวดเร็วและถาวร การทำหมัน (โดยการตัดอัณฑะออก) จะทำให้ฮอร์โมนเพศผู้ลดลง ขนาดต่อมลูกหมากจะเริ่มลดลงภายใน 7 วันหลังการผ่าตัดทำหมัน  และลดขนาดลงถึงร้อยละ 50 ภายใน 3 สัปดาห์ ทั้งนี้จะลดลงถึงร้อยละ 70 ภายใน 9 สัปดาห์ตามลำดับ

แม้ว่าการผ่าตัดทำหมันจะให้ผลดีในการรักษาอย่างรวดเร็ว แต่อาจมีข้อจำกัดในบางกรณีเช่น สุนัขอาจมีปัญหาสุขภาพอื่นร่วมด้วยเนื่องจากโรคต่อมลูกหมากโตมักพบในสุนัขอายุมาก จึงสามารถพบควบคู่ไปกับโรคในสุนัขแก่หลายโรคเช่น โรคหัวใจ โรคตับ โรคไต หรือสัตว์อาจมีอาการอื่นร่วม เช่นกระเพาะปัสสาวะอักเสบ ซึม เบื่ออาหาร ทำให้การวางยาสลบเพื่อผ่าตัดอาจมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้น อีกทั้งการผ่าตัดทำหมันในสุนัขที่เป็นโรคเบาหวาน โรคอ้วน หรือข้อสะโพกเสื่อมนั้น อาจโน้มนำให้เกิดภาวะอ้วนเพิ่มขึ้นและทำให้การควบคุมโรคเดิมยากขึ้นด้วย

ในบางกรณีเจ้าของไม่อยากผ่าตัดทำหมันสุนัขเพราะต้องการเก็บสุนัขไว้ใช้เป็นพ่อพันธุ์ต่อไป การรักษาทางยาจึงเป็นอีกหนึ่งทางเลือกของการรักษา โดยสัตวแพทย์จะแนะนำให้กินยาเพื่อลดขนาดต่อมลูกหมากติดต่อกันทุกวัน 

อย่างไรก็ตามการรักษาทางยาจะมีผลทำให้ต่อมลูกหมากลดขนาดลงชั่วคราว สัตว์จำเป็นที่จะต้องได้รับยาอย่างต่อเนื่องในช่วงระยะเวลาที่เหมาะสม หากหยุดกินยา ต่อมลูกหมากจะกลับมาขยายขนาดใหญ่อีกได้

เมื่อทราบอย่างนี้แล้ว ท่านใดที่มีสุนัขเพศผู้อายุมากที่ไม่ได้ทำหมัน ก็ควรพาไปพบสัตวแพทย์ เพื่อรับการตรวจวินิจฉัย จะได้ทราบว่าสุนัข (อาวุโส) ของเรา เริ่มมีปัญหาเรื่องโรคต่อมลูกหมากโตหรือเปล่า เราจะได้ให้การรักษาแต่เนิ่นๆ นะครับ

หมอโอห์ม

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร

ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ และฝ่ายประชาสัมพันธ์

คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย