อาเซียนมีเอกสารสำคัญๆ หลายฉบับ เช่น แถลงการณ์กรุงเทพ (Bangkok decoration) ที่เป็นเรื่องการก่อตั้งสมาคมอาเซียนเมื่อปี พ.ศ. 2510 โดยประเทศผู้ก่อตั้ง ได้แก่ ไทย มาเลเซีย สิงคโปร์ อินโดนีเซีย และฟิลิปปินส์ และกฎบัตรอาเซียน (ASEAN Charter) เมื่อปี พ.ศ. 2551 ซึ่งได้เปลี่ยนสภาพจากการเป็นสมาคม (Association) มาเป็นประชาคม (Community) ประกอบด้วยสมาชิกผู้ก่อตั้งทั้ง 5 ประเทศดังกล่าว และบรูไน (เข้าเป็นสมาชิกเมื่อปี พ.ศ. 2527) และสมาชิกใหม่อันได้แก่ พม่า(เมียนมา) กัมพูชา ลาว และเวียดนาม และสมาชิกล่าสุดคือ ติมอร์ตะวันออกในปี พ.ศ. 2568 และสนธิสัญญามิตรภาพและความร่วมมือในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (The Treaty of Amity and Cooperation in Southeast Asia – TAC) เมื่อปี พ.ศ. 2519 และบัดนี้สนธิสัญญานี้มีอายุครบ 50 ปีแล้ว

นอกจากประเทศสมาชิกอาเซียน 11 ประเทศดังกล่าวแล้ว สนธิสัญญาว่าด้วยมิตรภาพและความร่วมมืออาเซียน ก็มีสมาชิกจากประเทศนอกภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อีก 58 ประเทศ

สาระสำคัญของสนธิสัญญามิตรภาพและความร่วมมือในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยสรุปมีดังนี้

1.เคารพในอธิปไตย อำนาจอิสระ ความเสมอภาค บูรณภาพแห่งดินแดน และเอกลักษณ์ประจำชาติของทุกประเทศ

2. สิทธิของทุกรัฐที่จะดำรงอยู่ได้โดยปราศจากการแทรกแซง การบ่อนทำลาย หรือการบังคับขู่เข็ญจากภายนอก

3. การไม่แทรกแซงกิจการภายในของกันและกัน

4. การแก้ไขความแตกต่างหรือข้อพิพาทโดยสันติวิธี

5. การระงับการคุกคามหรือการใช้กำลัง

6. การร่วมมือกันอย่างมีประสิทธิภาพ

ทั้งนี้มีข้อสังเกตว่า แม้ว่าสนธิสัญญามิตรภาพและความร่วมมือฯ ดังกล่าว จะมีความสำคัญเป็นอย่างมากต่ออาเซียนและต่อประชาคมโลกโดยทั่วไป เพราะมุ่งส่งเสริมการอยู่ร่วมกันด้วยสันติ และการร่วมมือพัฒนาเพื่อเสริมสร้างความสัมพันธ์และความเจริญก้าวหน้า แต่ทว่าสนธิสัญญาฯ ก็ยังมิได้มีการใช้ประโยชน์ในการเสริมสร้างสันติภาพและการกระชับความร่วมมืออย่างเป็นผลแต่อย่างใด หรือนัยหนึ่งสนธิสัญญาฯ ขาดความคึกคัก และมิได้รับการใช้ประโยชน์หรือได้รับความเอาใจใส่เท่าที่ควร

ในโอกาสที่สนธิสัญญาฯ นี้มีอายุครบ 50 ปีแล้ว ก็น่าจะเป็นวาระที่เหมาะสมที่ประเทศสมาชิก  (โดยเฉพาะกลุ่มประเทศสมาชิกอาเซียนผู้ก่อตั้งและเป็นแกนนำ) จักได้พึงทบทวนและใช้ประโยชน์ให้เต็มที่ โดยเฉพาะการเสริมสร้างความร่วมมือและกระชับความสัมพันธ์ด้วยมิตรไมตรีและความปรารถนาดีต่อกันและกัน

ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เผชิญกับปัญหาเฉพาะหน้า เช่น การขัดแย้งหรือการเป็นคู่อริกันระหว่างประเทศยักษ์ใหญ่ เช่น จีนกับสหรัฐอเมริกา  การพิพาทว่าด้วยเขตแดนทางทะเลในทะเลจีนใต้ (South China Sea) ซึ่งกระทบต่อความมั่นคงปลอดภัยของการเดินเรือและการเดินทางขนส่งทางอากาศ ไปจนถึงโอกาสของการร่วมกันดูแลและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรทางทะเล ไปจนถึงเรื่องการพิพาทว่าด้วยเรื่องเขตแดนระหว่างไทยกับกัมพูชา เป็นต้น

ในกรณีของการแก้ไขปัญหาข้อพิพาทระหว่างไทยกับกัมพูชา ก็มีหลายรูปแบบ เช่น การเจรจาทวิภาคี การเจรจาในกรอบของประชาคมอาเซียน เช่น การที่มาเลเซียในช่วงปี พ.ศ. 2568 ที่มาเลเซียเป็นประธานอาเซียน ได้จัดทำการประชุมเจรจาหารือระหว่างไทย กับกัมพูชาที่กรุงกัวลาลัมเปอร์ ซึ่งมีสหรัฐอเมริกาโดยประธานาธิบดี โดนัลด์ ทรัมป์ เข้าร่วมเป็นสักขีพยานด้วย อีกทั้ง นายอันวาร์ อิบราฮิม นายกรัฐมนตรี ก็ยังได้แต่งตั้งให้สมเด็จฮุน เซน และนายทักษิณ ชินวัตร เป็นที่ปรึกษาส่วนตัวด้วย โดยยังมีอีกเวทีหนึ่งที่ประเด็นปัญหาระหว่างไทยกับกัมพูชาน่าจะได้รับการพิจารณาด้วยเพื่อหาข้อยุติ นั่นก็คือ กรอบสนธิสัญญาว่าด้วยมิตรภาพและความร่วมมือดังกล่าว ซึ่งสนธิสัญญาฯ นี้มีองค์กรกลางที่เรียกว่า  The High Council (คณะมนตรีสูง)

ในการนี้ฟิลิปปินส์ในฐานะประธานอาเซียนในช่วงปี พ.ศ. 2569 นี้ ก็อยู่ในวิสัยที่จะริเริ่มจัดการประชุม The High Council ทั้งเพื่อทบทวนสถานการณ์ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เพื่อใฝ่หาและเสริมสร้างความร่วมมือ บรรเทาความตึงเครียด และหาข้อยุติหรือการออมชอมระหว่างประเทศคู่กรณีต่างๆ ได้ โดยเฉพาะการขัดแย้งและการปะทะด้วยกำลังทหารระหว่างไทยกับกัมพูชา  ทั้งนี้ผู้นำไทยและผู้นำกัมพูชาก็สามารถที่จะนำเอาเรื่องการขัดแย้งระหว่าง 2 ประเทศไปปรึกษาหารือและรับคำแนะนำได้

สนธิสัญญาว่าด้วยมิตรภาพและความร่วมมือ เป็นเอกสารสำคัญที่บ่งบอกความปรารถนาของประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่จะเอาเรื่องสันติภาพและความร่วมมือพัฒนาเป็นตัวตั้ง และประเทศสมาชิกหนึ่งใดต่างก็มีพันธกรณีหรือหน้าที่ที่จะไม่ทำตัวเป็นตัวปัญหา โดยจะมุ่งเป็นประเทศสมาชิกที่มีขันติ อดทน และมีความสร้างสรรค์

กษิต ภิรมย์
kasitfb@gmail.com