วัคซีนเป็นสิ่งสำคัญที่ช่วยในการป้องกันโรคติดต่อที่มีความรุนแรง โดยที่โรคบางโรคอาจถึงขั้นทำให้พิการหรือเสียชีวิตได้ แต่หลายคนอาจวิตกเพราะเคยได้ยินว่า ฉีดวัคซีนแล้วสัตว์ป่วย หรือมีอาการแพ้วัคซีนเกิดขึ้น วันนี้มีข้อมูลจาก สพ.ญ.วรุณทิพย์ บุณยพุทธิกุล สัตวแพทย์ประจำคลินิกระบบประสาท โรงพยาบาลสัตว์เล็ก จุฬาฯ เกี่ยวกับความจำเป็นในการฉีดวัคซีนกับอาการข้างเคียงที่อาจจะเกิดจากการฉีดวัคซีนกันครับ 

@เราควรให้สุนัขและแมวรับวัคซีนหรือไม่? 

หลายท่านคงทราบกันแล้วว่า วัคซีน คือเชื้อโรคหรือส่วนของเชื้อโรคที่ถูกดึงเอาส่วนที่เป็นพิษออกทั้งหมดหรือบางส่วน ผ่านขั้นตอนการผลิตเพื่อลดความเป็นพิษลง แล้วฉีดเข้าไปในตัวสัตว์เพื่อกระตุ้นให้ร่างกายสัตว์จดจำและสร้างภูมิคุ้มกันที่มีต่อเชื้อก่อโรคนั้นดังนั้น วัคซีนจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งต่อการป้องกันโรค

ต้องเรียนว่า โดยส่วนใหญ่แล้ว ประโยชน์จากการทำวัคซีนนั้นมีมากกว่าความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นมาก แม้ในบางครั้งก็อาจเกิดผลข้างเคียง หรืออาจถึงขั้นเกิดการแพ้วัคซีน ที่เกิดการตอบสนองต่อตัวทำละลายที่ผสมในวัคซีนขึ้นได้ แต่ความเสี่ยงของสัตว์เลี้ยงที่เกิดอาการแพ้วัคซีนอย่างรุนแรงนั้น อาจเกิดได้ แต่มีอัตราส่วนที่ต่ำมาก คือมีความเป็นไปได้อยู่ที่จำนวน 1-10 ตัวต่อแมว 10,000 ตัวและประมาณ 13 ตัว ต่อสุนัข 10,000 ตัว

@ผลข้างเคียงที่อาจพบได้หลังจากการรับวัคซีนมีอะไรบ้าง

ส่วนใหญ่แล้วผลข้างเคียงที่เกิดขึ้นหลังจากสัตว์เลี้ยงได้รับวัคซีนมักมีความรุนแรงต่ำมากเมื่อเทียบกับอาการป่วยที่จะเกิดขึ้นหากไม่ได้รับวัคซีน อาการที่พบบ่อย ได้แก่

- อ่อนแรง มีไข้ต่ำๆ เจ็บหรือปวดบริเวณที่ถูกฉีดวัคซีน อาการเหล่านี้เกิดขึ้นได้เป็นปกติ และมักเป็นอยู๋เพียงระยะสั้น ไม่เกิน 1-3 วัน

- มีอาการบวม หรือเป็นก้อน บริเวณที่ถูกฉีดวัคซีน อาการเหล่านี้เกิดขึ้นได้เป็นปกติเช่นกัน ให้เจ้าของสัตว์เลี้ยงคอยสังเกตขนาด สัตว์เลี้ยงว่าไม่ควรมีอาการเจ็บ และมีขนาดของก้อนบวมที่ค่อยๆ ยุบลงภายใน 1 สัปดาห์

- สำหรับการได้รับวัคซีนชนิดหยอดหรือพ่น ทางจมูกหรือตา อาจทำให้สัตว์เลี้ยงมีอาการคล้ายเป็นหวัด เช่น น้ำมูกไหล ไอ จาม ซึ่งอาการเหล่านี้ควรลดลงภายใน 1-3 วัน

โดยปกติแล้วอาการข้างเคียงเหล่านี้จะดีขึ้นภายใน 1-3 วันหากอาการข้างเคียงเหล่านี้ไม่ดีขึ้น หรือมีอาการผิดปกติที่รุนแรงขึ้นควรรีบปรึกษาสัตวแพทย์

@ผลข้างเคียงที่รุนแรงที่ต้องคำนึงถึงมีอะไรบ้าง

โดยส่วนใหญ่แล้ว ผลข้างเคียงจากการรับวัคซีน มักเป็นผลข้างเคียงที่ไม่รุนแรงดังที่กล่าวไปข้างต้น แต่อาจจะมีผลข้างเคียงชนิดที่รุนแรงเกิดขึ้นได้ ซึ่งมีโอกาสเกิดน้อยอาการของผลข้างเคียงชนิดรุนแรงขึ้นที่อาจเกิดขึ้นทันทีหลังได้รับวัคซีนหรือภายใน 48 ชั่วโมงหลังจากได้รับวัคซีน ได้แก่ อาการหน้าบวม อาเจียน เกิดผื่นแดงอาการคัน ท้องเสีย รวมไปถึงอาการหายใจลำบาก ซึ่งเมื่อพบอาการเหล่านี้แล้วให้รีบพาไปพบสัตวแพทย์เพื่อแก้ไขโดยเร็ว

นอกจากนี้ อาการแพ้ที่มีปฏิกิริยารุนแรงอย่างเฉียบพลัน หรือAnaphylaxis นั้น หากเกิดขึ้นกับสัตว์ มักเกิดขึ้น “ทันที” หลังจากได้รับวัคซีน แต่ก็มีโอกาสเกิดขึ้นภายหลังจากได้รับวัคซีนไปแล้ว 24-48 ชั่วโมงได้ ซึ่งในกรณีนี้จะพบความผิดปกติได้ในหลายระบบของร่างกาย เช่น อาการแสดงออกทางผิวหนัง การหายใจผิดปกติการอาเจียน การท้องเสีย การมีภาวะอ่อนแรงเนื่องจากความดันโลหิตต่ำ จนกระทั่งอาการช็อกหมดสติ ซึ่งกรณีเหล่านี้ จำเป็นต้องได้รับการดูแลรักษาโดยสัตวแพทย์อย่างเร่งด่วน

@การป้องกันผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้นหลังจากรับวัคซีนสามารถทำได้อย่างไร

หลังฉีดวัคซีนไม่ควรให้สุนัขออกกำลังหนัก หรือออกกำลังกลางแดดร้อน รวมถึงเล่นน้ำเป็นเวลานานๆ และอาบน้ำแล้วปล่อยให้ตัวเปียก โดยไม่ได้เช็ดตัวให้แห้งสนิทก่อนปล่อยออกไปเล่น

ควรสังเกตอาการและความผิดปกติของสุนัขและแมวที่อาจเกิดขึ้นภายใน 1 ชั่วโมงหลังได้รับวัคซีน เช่น หอบ หายใจแรงหน้าบวม มีผื่นขึ้นที่ผิวหนัง อาเจียน ท้องเสีย เป็นต้น

หากทราบว่าสัตว์เลี้ยงมีประวัติการแพ้วัคซีนชนิดใดหรือยี่ห้อใดมาก่อนแล้ว ควรแจ้งให้สัตวแพทย์ทราบ เพื่อหลีกเลี่ยงการใช้วัคซีนชนิดหรือยี่ห้อเดิม 

หากเป็นสุนัขเด็ก การให้วัคซีนมากกว่า 1 ชนิด ในคราวเดียวมักมีความเสี่ยงต่อการเกิดผลข้างเคียงมากขึ้น ดังนั้นสัตวแพทย์จึงแนะนำให้ลูกสุนัขรับวัคซีนแยกกันแต่ละชนิดในแต่ละครั้ง มากกว่าจะให้รับวัคซีนรวมในครั้งเดียว

หวังว่าสิ่งเหล่านี้น่าจะเป็นคำแนะนำเบื้องต้น ให้เจ้าของมีความระมัดระวังและเอาใจใส่สัตว์เลี้ยงภายหลังการได้รับวัคซีนนะครับ

หมอโอห์ม

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร

ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ ฝ่ายประชาสัมพันธ์และภาพลักษณ์องค์กร

คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย