เมื่อพูดถึง “การผ่าคลอด” สำหรับในคนนั้นถือเป็นเรื่องปกติที่นิยมมาหลายสิบปีแล้ว ในสัตว์เลี้ยงล่ะ มีการทำบ่อยไหม  มีอะไรแตกต่างจากในคนหรือไม่ มีอันตรายมากน้อยอย่างไร วันนี้ผมมีข้อมูลจาก รศ.น.สพ.ดร.สุดสรร ศิริไวทยพงศ์ จากภาควิชาสูติศาสตร์เธนุเวชวิทยาและวิทยาการสืบพันธุ์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาฯ มาฝากกันครับ

@ การผ่าคลอดในสัตว์เลี้ยงเป็นอย่างไร

ในทางการสัตวแพทย์นั้น การคลอดได้เองตามธรรมชาติถือว่าเป็นเรื่องปกติและน่าอุ่นใจสำหรับเจ้าของ เพราะสัตว์ที่จะคลอดนั้น ไม่สามารถเลือกได้เอง ว่าขอให้คุณหมอช่วยผ่าคลอดให้เพราะกลัวเจ็บ ทั้งหมดนั้นอยู่ที่การตัดสินใจของเจ้าของ (ร่วมกับการพิจารณาของคุณหมอ) ทั้งสิ้น

ในปัจจุบัน การผ่าคลอดในสัตว์เลี้ยงนั้น เกิดขึ้นอย่างแพร่หลาย ด้วยหลากหลายปัจจัย เช่น พันธุ์ของสัตว์ที่คลอดเองตามธรรมชาติได้ยาก (เช่น สุนัขพันธุ์หน้าสั้นหรือหัวโต ได้แก่ บูลด็อก ปั๊ก ชิวาวา เป็นต้น) นอกจากนี้ยังขึ้นกับการเลี้ยงดู สภาพแวดล้อม หรือแม้แต่ประสบการณ์ของผู้เลี้ยงที่มีความแตกต่างกันไป รวมทั้งปัจจัยที่ทำให้เกิดภาวะคลอดยาก ทั้งจากแม่สัตว์เองรวมถึงขนาด ท่าทาง และตำแหน่งของลูกสัตว์ในมดลูกด้วย (เช่นเดียวกับในคน)

@การผ่าคลอดในสัตว์ใช้ในกรณีใดบ้าง

การผ่าคลอดนั้น มีทั้งกรณีฉุกเฉิน (emergency caesarean section) และกรณีวางแผนที่จะผ่า (elective /planned caesarean section) ซึ่งจะเห็นว่าคล้ายในคน ที่ในปัจจุบันเริ่มมีการวางแผนการผ่าคลอดมากขึ้นในสัตว์เลี้ยง ด้วยปัจจัยที่ได้กล่าวไปแล้ว

@ การผ่าคลอดในสัตว์เลี้ยงมีความปลอดภัยเพียงใด

ปัจจุบัน ทั้งเวชภัณฑ์และอุปกรณ์ทางการสัตวแพทย์นั้นมีความทันสมัยมาก เมื่อเทียบกับในอดีตแล้ว ยาสลบต่างๆ ก็มีการพัฒนาให้เกิดความปลอดภัยแก่ทั้งแม่สัตว์และลูกในท้องสูงมาก แต่อย่าลืมว่า นี่คือ “life science” นั่นคือ ทุกครั้งในการวางยาสลบ จะมีความเสี่ยงเสมอ ไม่ว่าจะต่อแม่หรือลูกสัตว์ก็ตาม

@ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จของการผ่าตัดนั้นมีอะไรบ้าง

ความสำเร็จของการผ่าตัดนั้นแบ่งออกเป็น 3 ส่วนหลักๆ คือ

1. ในแง่ของสัตวแพทย์

- หมอต้องมีความรู้ ความชำนาญ มีการวางแผนการผ่าตัดอย่างรอบคอบ

- มีการซักประวัติอย่างละเอียด พิจารณาวันที่ผสมพันธุ์ วิธีการผสมพันธุ์ จำนวนครั้งที่ผสม การตรวจวันผสม เพื่อประมาณระยะเวลาการตั้งท้องคร่าวๆ ให้ใกล้เคียงที่สุด

- มีการประเมินระยะการคลอด และตรวจสภาพร่างกายสัตว์ทั่วไป เช่น อุณหภูมิ ความดันเลือด ชีพจร ฯลฯ อาการที่สัตว์แสดงออก ของเหลวที่ไหลจากช่องคลอด ซึ่งทุกอย่างต้องละเอียด เพราะสีของเหลว ระยะเวลาที่ออกมา มีความสำคัญต่อการประเมินทั้งสิ้น

- มีการตรวจช่องคลอดทุกครั้งทั้งก่อนและหลังผ่า เพราะอาจมีลูกสัตว์ที่ต้องการความช่วยเหลือค้างอยู่ในมดลูกได้

- ควรเอกซเรย์เพื่อดูจำนวนลูก ท่าทาง (position and presentation) ของลูกในมดลูก สัดส่วนความกว้างของกะโหลกลูก กับช่องเชิงกรานแม่ หรือความผิดปกติอื่นของลูกและแม่ (เช่นเชิงกรานแม่เคยหักมาก่อน เป็นต้น)

- ควรทำอัลตราซาวด์ เพื่อดูการมีชีวิตและอัตราการเต้นของหัวใจของลูก ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญ และรวมถึงเพื่อการวัดขนาด เพื่อคำนวณวันครบกำหนดคลอด (กรณีไม่ทราบวันผสม) เพราะถ้าผ่าคลอดก่อนกำหนดเกินไปจะทำให้ลูกสุนัขมีโอกาสเสียชีวิตได้

2.ในด้านเจ้าของสัตว์

- ต้องให้ข้อมูลที่ถูกต้อง แม่นยำ และละเอียดเพียงพอ ตั้งแต่วันที่ของการผสมพันธุ์ การตั้งท้อง และ อาการที่แสดง

- ต้องไม่ปกปิดหรือบิดเบือนข้อมูล เช่น เห็นเบ่งตอนไหน (ถ้าตอนเค้าเริ่มเบ่งแต่เจ้าของกำลังหลับ ก็ต้องแจ้ง เพราะอาการที่เพิ่งเห็นตอนตื่น ไม่ได้หมายถึงเวลาที่เริ่มเบ่ง

- เริ่มเห็นของเหลวจากช่องคลอดตั้งแต่เมื่อไหร่ สีอะไร มีปริมาณมากน้อยแค่ไหน หากไม่ทราบ ก็บอกตรงๆ ว่า ไม่ทราบหรือไม่ได้สังเกต หากให้ข้อมูลผิดจะทำให้การประเมินผิดพลาดได้ (ดังนั้นหากท่านรักสัตว์เลี้ยงของท่าน ต้องดูแลและหมั่นสังเกตนะครับ)

- เจ้าของได้ทำการดูแลขณะสัตว์ตั้งท้องบ้างหรือไม่ อย่างไรเช่นฝากท้องหรือไม่ เคยพาไปให้สัตวแพทย์ตรวจ เพื่อประเมินสุขภาพ รับคำแนะนำต่างๆ หรือไม่

- “ไม่ชี้นำหรือบังคับ”สัตวแพทย์ “ให้ผ่าเลย” หรือ “อย่าเพิ่งผ่าให้รอไว้ก่อน” ซึ่งสิ่งนี้ควรเป็นการพิจารณาของสัตวแพทย์ หลังจากตรวจอย่างละเอียดแล้วว่า ควรทำอย่างไร มีทางเลือกอย่างไรบ้าง

3.ในด้านตัวสัตว์

- สุขภาพของแม่สัตว์ ได้รับการตรวจสุขภาพอย่างสม่ำเสมอหรือไม่มีการป้องกันโรคติดเชื้อหรือปรสิตอะไรบ้าง ระหว่างตั้งท้องได้ทำการตรวจสุขภาพใดบ้าง ได้รับอาหารและอาหารเสริมเพียงพอ/มากเกินไปหรือไม่ อาการที่แสดงออกเมื่อใกล้คลอดเป็นอย่างไร

- พันธุ์สัตว์ และจำนวนลูกในมดลูก (น้อยกว่า 2-3 หรือ มากกว่า 8-9) มีภาวะผิดปกติอื่นไหม เช่น ระบบกระดูก ระบบทางเดินหายใจ หรือระบบเลือด

- ระยะเวลาของการอยู่ในมดลูก น้อยกว่าปกติหรือยาวนานกว่าปกติหรือไม่ โดยเฉลี่ยจะประมาณ 60 วัน (57-68 วัน)

- ชนิดยาสลบที่ใช้ ระยะเวลาที่ใช้ ตั้งแต่ขั้นตอนวางยาสลบ จนถึงขั้นตอนการนำลูกออกทั้งหมดยาวนานเพียงไร การดูแลลูกภายหลังจากการผ่าตัดเป็นอย่างไร ฯลฯ

จะเห็นได้ว่า ปัจจัยที่มีผลต่อความปลอดภัยในการผ่าคลอดนั้นมีมากมาย สิ่งที่สำคัญที่จะช่วยส่งเสริมให้ประสบความสำเร็จคือ ประวัติและข้อมูลจากการสังเกตของผู้เลี้ยง รวมถึงการดูแลเอาใจใส่สุขภาพของสัตว์ระหว่างการตั้งท้อง ดังนั้น หากคิดว่าสัตว์เลี้ยงคือสมาชิกในครอบครัว แล้ว ควรดูแลเอาใจใส่อย่างใกล้ชิดเพื่อไม่ให้เกิดความสูญเสีย ไม่ว่าจะเกิดจากความผิดพลาดของส่วนใดก็ตาม

หมอโอห์ม

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร

ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ และฝ่ายประชาสัมพันธ์

คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย