สัปดาห์นี้ “ที่นี่แนวหน้า” นำเสนอเรื่องราวจากงานเสวนา (ออนไลน์) เรื่อง “ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างกับความเหลื่อมล้ำในสังคมไทย” จัดโดย สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ซึ่งหากไม่มีสถานการณ์การระบาดของไวรัสโควิด-19 ตั้งแต่ปี 2563 ที่ผ่านมา พ.ร.บ.ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง พ.ศ. 2562 ก็จะมีผลบังคับใช้อย่างเต็มที่ โดยในปี 2563-2564 คณะรัฐมนตรี (ครม.) ได้ประกาศให้ลดหย่อนอัตราการจัดเก็บลงถึงร้อยละ 90 เพื่อบรรเทาผลกระทบของประชาชนในสถานการณ์โรคระบาดข้างต้นทั้ง 2 ระลอก

วิทยากรหลักในการเสวนา ดิษย์ มณีพิทักษ์ นักประเมินราคาทรัพย์สินชำนาญการ กรมธนารักษ์ กล่าวว่า ภาษีทรัพย์สินนั้น เดิมประเทศไทยมี “ภาษีโรงเรือนและที่ดิน” ซึ่งมีปัญหาซ้ำซ้อนกับภาษีเงินได้ที่เก็บจากค่าเช่าที่ได้รับ รวมถึงการรั่วไหลของภาษีในกระบวนการตรวจสอบค่าเช่า อาทิ การดูสัญญาเช่าหรือสอบถาม กับ “ภาษีบำรุงท้องที่” ที่ฐานภาษี(ราคาปานปลาง) ล้าสมัยและอัตราภาษีถดถอย ส่วนภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง ที่มาแทนภาษีทั้ง 2 ประเภทข้างต้นนั้น จะเก็บจากที่ดิน โดยที่ดินรกร้างว่างเปล่าจะเก็บมากที่สุด รองลงมาคือพาณิชยกรรม

อย่างไรก็ตาม “การยกเว้นภาษี” คือความท้าทายในการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างของไทย อาทิ บ้านหลังแรกราคาไม่เกิน 50 ล้านบาทไม่ต้องเสียภาษีแม้แต่บาทเดียว คำถามคือหากเป็นท้องถิ่นที่มีฐานภาษีไม่สูง เช่น ในชนบท แล้วยังมีการยกเว้นสูงอีกท้องถิ่นก็ยังคงต้องพึ่งพาการอุดหนุนจากรัฐบาลกลางเช่นเดิม และข้อยกเว้น 50 ล้านบาท เขียนไว้ในพระราชบัญญัติโดยตรง ทำให้การแก้ไขเปลี่ยนแปลงเป็นไปได้ยาก ทั้งนี้ “การเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างที่สามารถลดความเหลื่อมล้ำนั้นควรเก็บแบบขั้นบันได” โดยผู้ที่มีบ้านหลังเล็กๆ ที่ดินไม่มากราคาไม่แพง อาจจ่ายภาษีเพียงหลักร้อยหรือแม้กระทั่งหลักสิบบาท การกระจายรายได้ก็จะดีขึ้น

“ภาพที่เราอยากเห็นคือทุกคนต้องจ่ายภาษีกันถ้วนหน้า แต่จ่ายในปริมาณที่ไม่มาก ถ้าเกิดทุกคนต้องจ่ายภาษีให้ท้องถิ่น ก็จะทำให้การเลือกตั้งท้องถิ่นครั้งหน้าอาจจะมีความหมายมากขึ้น เพราะผู้บริหารท้องถิ่นเองก็จะต้องมีความรับผิดชอบกับเงินงบประมาณที่เขาได้ แล้วถ้าเกิดการเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างไม่ได้ผลที่มากเท่าที่ควร ก็อาจจะเก็บ Capital Gains Tax หรือภาษีผลได้จากทุน เช่น นาย ก. ซื้อดินมาด้วยราคานี้ ไปแจ้งกับกรมที่ดิน แต่พอต่อมา นาย ก. ไปแจ้งว่าขายได้สูงขึ้น 10 ล้านบาท ตัวกำไร 10 ล้านบาท ก็ต้องเอามาคิดภาษี ก็จะช่วยลดการเก็งกำไรที่ดินได้ แล้วก็เอาเงินโอนจากคนที่มีทรัพย์สินมากมากระจายรายได้สู่คนที่มีทรัพย์สินน้อย” ดิษย์ กล่าว

เมื่อถามต่อไปข้อเสนอการจัดเก็บภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างในลักษณะที่น่าจะลดความเหลื่อมล้ำได้อย่างเห็นผล ดิษย์ มองว่า “ข้อยกเว้นควรมีให้น้อยที่สุดและยืดหยุ่นตามสถานะของคนจ่ายภาษี” เช่น การจัดเก็บภาษีที่อยู่อาศัย (Council Tax) ในอังกฤษ จะลดภาษีตามจำนวนบุตรในแต่ละครัวเรือน หรือลดให้กับคนที่กำลังศึกษาเล่าเรียน หรือลดให้กับบ้านที่อยู่อาศัยเพียงคนเดียว เป็นต้น แต่ก็ต้องยอมรับว่าฐานข้อมูลที่อังกฤษละเอียดมาก ถึงขั้นรู้ว่าแฟลตห้องไหนมีห้องนอนกี่ห้อง อาทิ นักศึกษาอยู่คนเดียวในแฟลต 2 ห้องนอน จะได้รับการลดหย่อนภาษีเพียงห้องเดียว

แต่ Council Tax ในอังกฤษเองก็ยังมีปัญหา โดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) เมืองผู้ดี ได้รับการอุดหนุนงบประมาณจากรัฐบาลกลางส่วนหนึ่ง ที่เหลือจะเป็นการคำนวณส่วนต่างที่ อปท. ต้องการใช้ในแต่ละปีมาหักกับรายได้ที่ได้รับการอุดหนุน และเอาเงินที่ต้องการมาหักกับฐานภาษีทั้งหมดในพื้นที่ ทำให้ความต้องการรายได้ของ อปท. ในแต่ละปีไม่เท่ากัน ส่งผลให้แต่ละปีคนในท้องถิ่นนั้นจะเสียภาษีไม่เท่ากันทั้งๆ ที่ยังอยู่บ้านหลังเดิม

อีกคำถามหนึ่ง “คนที่มีภูมิลำเนาที่หนึ่ง แต่ต้องไปทำงานอีกที่หนึ่งซึ่งจำเป็นต้องซื้อที่อยู่อาศัยใกล้ที่ทำงาน เท่ากับมีบ้านหลังที่ 2 การเก็บภาษีคนกลุ่มนี้เป็นธรรมหรือไม่” เพราะจำนวนมากเป็นการซื้อแบบผ่อนไม่ใช่เป็นเงินสด ประเด็นนี้หากมองตามเจตนารมณ์ของกฎหมายที่ต้องการกระจายทรัพย์สิน “แต่ละคนควรมีบ้านเพียง 1 หลัง” หากจ่ายภาษีไม่ไหวก็ควรย้ายทะเบียนบ้านมาอยู่ที่บ้านหลังที่พักอาศัยปัจจุบันส่วนบ้านที่ภูมิลำเนาเดิมหากไม่ขายก็ควรโอนให้บุคคลอื่นแทน

“ที่ผ่านมาผมอยากให้เรามองอย่างนี้ว่า มนุษย์เงินเดือนถูกเอาเปรียบจากคนที่เป็นมหาเศรษฐี เหตุผลคือเราเก็บภาษีจากรายได้ที่เป็น Earned Income(ภาษีเงินได้) หรือจาก Labour Income (ภาษีรายได้จากแรงงาน) เยอะเมื่อเทียบกับภาษีทรัพย์สิน ศัพท์ในทางวิชาการเขาเรียกว่า Unearned Income คือเหมือนกับได้มาเฉยๆ คืออาจจะได้มรดกเป็นที่ดินพันล้านไร่ แล้วสุดท้ายเราเอาไปขายได้กำไรหรือเอาไปปล่อยเช่าแล้วนั่งกินกำไร เราก็ไม่จำเป็นต้องทำงาน

เพราะฉะนั้นถ้าเกิดการสะสมทุนที่เพิ่มมากขึ้นไปกระจุกตัวอยู่กับคนไม่กี่กลุ่ม ก็จะทำให้ยังมีคนที่ไม่ต้องทำงานก็ได้แต่มีรายได้พอ ไม่ได้เดือดร้อนอะไร แทนที่จะเอาทรัพย์สินที่กระจุกตัวมากระจายให้กับคนที่เขาอยากจะเอามาพัฒนาหรือสร้างประโยชน์ให้กับประเทศมาหารายได้ ก็จะดีกว่า เพราะฉะนั้นผมก็มองว่าภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างเป็นภาษีที่ดีตัวหนึ่ง แต่โครงสร้างภาษีตอนนี้อาจจะไม่เหมาะสมกับประเทศไทยเท่าไรก็อาจจะต้องรอดูพัฒนาการต่อไป” ดิษย์ ให้ความเห็น

นักประเมินราคาทรัพย์สินผู้นี้ ยังกล่าวอีกว่า ประเด็นภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างในสังคมไทยเป็นเรื่องที่ต้องติดตามกันในระยะยาว เพราะประเทศอื่นๆ ที่มีภาษีชนิดนี้มาก่อนก็ใช้เวลาพัฒนาการกันเป็นร้อยปี ไม่ใช่ว่าออกมาแล้วจะเป็นวิธีแก้ปัญหาสำหรับทุกอย่างอย่างไรก็ตาม การที่กำหนดให้ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างเป็นรายได้ของ อปท. จะเป็นแรงจูงใจให้ประชาชนตรวจสอบการใช้เงินภาษีโดยผู้บริหารท้องถิ่นมากขึ้น

การพัฒนาท้องถิ่นก็จะเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ!!!