• รายงานพิเศษ : การปฏิรูประบบและกระบวนการกฎหมายเพื่อการเปลี่ยนผ่านสู่ประชาธิปไตยที่ยั่งยืนในสังคมไทย :

ยุทธศาสตร์การสร้างนิติรัฐและพลเมืองที่มีคุณภาพรายงานฉบับนี้จัดทำขึ้นเพื่อนำเสนอแนวทางเชิงยุทธศาสตร์ในการสร้างสังคมไทยให้เป็นประชาธิปไตยที่มั่นคงและยั่งยืน โดยใช้การปฏิรูประบบและกระบวนการทางกฎหมายเป็นเครื่องมือหลักในการนำทาง

การวิเคราะห์นี้ : ตั้งอยู่บนความเข้าใจเชิงลึกถึงปัญหาเชิงโครงสร้างของสังคมไทย โดยเฉพาะการครอบงำของระบบข้าราชการประจำและอิทธิพลของทุนใหญ่ทางการเมือง ฯลฯ ซึ่งทำให้ความพยายามในการเปลี่ยนผ่านที่ผ่านมา ไม่ประสบผลสำเร็จอย่างแท้จริง

บทที่ 1: หลักการพื้นฐานและบริบททางยุทธศาสตร์ของการเปลี่ยนผ่าน

1.1 หลักการประชาธิปไตยโดยนิติรัฐและการวินิจฉัยบริบทไทย

นิยามนิติรัฐ (Rule of Law)ในบริบทการเปลี่ยนผ่าน

หัวใจสำคัญของการเปลี่ยนผ่านสู่ประชาธิปไตยที่ยั่งยืน คือ การสร้างหลักนิติรัฐ (Rule of Law)อย่างเข้มแข็ง หลักการนี้ มิได้หมายถึงเพียงการมีกฎหมายใช้ แต่หมายถึง การสร้างหลักประกันว่ากฎหมายอยู่เหนือสิ่งอื่นใด ทุกคนเสมอภาคกันภายใต้กฎหมาย รวมถึงรัฐบาลและเจ้าหน้าที่รัฐผู้ใช้อำนาจเองด้วย

การปฏิรูปที่เน้นหลักนิติรัฐ

จึงเป็นแนวทางที่เน้นการสร้างฉันทามติและการยอมรับร่วมกันในกติกาใหม่ เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนผ่านอย่างค่อยเป็นค่อยไปและสันติ (peacefultransition) แทนที่จะต้องอาศัยความรุนแรงหรือการปฏิวัติ

การวิเคราะห์รากปัญหาของสังคมไทย : ปัญหาเชิงโครงสร้างและการถูกครอบงำประสบการณ์ของสังคมไทยแสดงให้เห็นว่าการนำแนวคิดประชาธิปไตยตะวันตกมาใช้ทั้งดุ้นโดยไม่สอดคล้องกับบริบททางสังคมและวัฒนธรรมนั้น สร้างผลเสียต่อบ้านเมืองไม่น้อย

ปัญหาที่สั่งสมมาอย่างยาวนานและเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาประชาธิปไตยสามารถแบ่งได้ดังนี้ :

ปัญหาเชิงโครงสร้าง : การยึดกุมอำนาจโดยระบบข้าราชการประจำ (Bureaucratic Capture)และกลุ่มทุนใหญ่ทางการเมือง (financial interests in politics) :

ผลการศึกษาชี้ชัดว่าลักษณะที่เด่นชัดที่สุดของ “ประชาธิปไตยแบบไทย” คือการยอมให้ข้าราชการประจำและกลุ่มทุนผลประโยชน์ เข้ายึดกุมอำนาจทางการเมือง ซึ่งทำให้แนวคิดและกลไกประชาธิปไตยที่นำเข้ามาถูกบิดเบือนไป จากเนื้อหาสาระที่แท้จริง. อำนาจอธิปไตยมิได้ตกถึงมือประชาชนอย่างแท้จริง และสิทธิเสรีภาพของประชาชนยังคงขึ้นอยู่กับความต้องการของผู้ปกครองในแต่ละยุคสมัย.

ผู้นำฝ่ายบริหาร (นายกรัฐมนตรี) เกือบทั้งหมดที่ผ่านมาไม่ได้มาจากการเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรโดยตรง และหรือความสามารถในการดำรงตำแหน่งนั้นพึ่งพาการสนับสนุนจากสถาบันของข้าราชการประจำ โดยเฉพาะกองทัพและทุนใหญ่ทางการเมือง มากกว่าสถาบันทางการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง

การปฏิรูปจึงต้องมุ่งเป้าไปที่การลดทอนบทบาททางการเมืองและอิทธิพล ในการแต่งตั้งของกลุ่มข้าราชการประจำเหล่านี้รวมทั้งกลุ่มทุนใหญ่ทางการเมือง เพื่อให้กลไกประชาธิปไตยสามารถทำงานได้อย่างมีสาระ.

ปัญหาเชิงแนวคิด :

วาทกรรมการเมืองที่บิดเบือนและการใช้ทุนเป็นเครื่องมือ: กรอบความคิดที่ถูกครอบงำโดยวาทกรรมตะวันตกบางส่วน เช่น การเชื่อว่า“การเลือกตั้งคือประชาธิปไตย” เป็นหนทางเดียวและต้องอดทนรอคอยให้ดีขึ้นเอง ได้กลายมาเป็นเครื่องมือในการทำลายประชาธิปไตยของประชาชน เมื่อระบบทุนใหญ่และพรรคการเมืองสมคบกันใช้การเลือกตั้งที่ไม่สุจริตเป็นเครื่องมือ และเมื่อเป็นรัฐบาลก็ดำเนินการคอร์รัปชันเพื่อถอนทุนและสะสมทุนใหญ่

การปฏิเสธที่จะยอมรับการรัฐประหารโดยเด็ดขาดในทุกกรณี

แม้กระทั่งการล้มรัฐบาลเผด็จการรัฐสภาที่เกิดจากการสมคบกันของพรรคการเมืองและทุนใหญ่ ก็เป็นอีกหนึ่งวาทกรรมที่จำกัดแนวทางการแก้ไขปัญหาของสังคมไทย เนื่องจากการไม่เคยสรุปบทเรียนที่แท้จริง และอิทธิพลทางความคิดของ กรอบและค่านิยมประชาธิปไตยตะวันตกที่ว่า “ประชาธิปไตย คือ การเลือกตั้ง” ใช่หรือไม่

เป้าหมายเชิงยุทธศาสตร์ของการปฏิรูป

การปฏิรูปต้องมีเป้าหมายที่ชัดเจนคือ การสร้างสถาบันประชาธิปไตยที่มีความเข้มแข็งและมีเสถียรภาพการเปลี่ยนผ่านต้องมุ่งเน้นการสร้างความชอบธรรมผ่านกติกาทางกฎหมาย โดยการยกเลิกหรือแก้ไขกฎหมายที่เป็นเครื่องมือของระบอบเก่า และตรากฎหมายใหม่ที่สอดคล้องกับหลักประชาธิปไตยและการคุ้มครองสิทธิ

1.1 บทเรียนจากการเปลี่ยนผ่านโดยสันติวิธีของนานาชาติ (Comparative LegalTransitions) การศึกษากรณีของประเทศที่เปลี่ยนผ่านไปสู่ประชาธิปไตยโดยการปฏิรูประบบและกระบวนการทางกฎหมาย แสดงให้เห็นถึงลักษณะสำคัญและขั้นตอนที่สามารถนำมาประยุกต์ใช้กับบริบทไทยได้

ความสำคัญของกระบวนการที่ค่อยเป็นค่อยไปและการสร้างฉันทามติ

ประเทศที่ประสบความสำเร็จในการเปลี่ยนผ่านสู่ประชาธิปไตย มักมีการสร้างความเปลี่ยนแปลงที่ครอบคลุมหลายด้าน ไม่เพียงแต่ด้านการเมืองเท่านั้น แต่รวมถึงกระบวนการยุติธรรม ระบบเศรษฐกิจ และสวัสดิการสังคม อย่างไรก็ตาม ประสบการณ์จากประเทศต่างๆ (เช่น แอฟริกาใต้และประเทศในละตินอเมริกา) ชี้ให้เห็นว่าการเปลี่ยนผ่านที่เร่งรีบเกินไปอาจนำไปสู่ความไร้เสถียรภาพอย่างมาก เนื่องจากรัฐบาลใหม่มักเผชิญกับความคาดหวังที่สูงของประชาชนในด้านผลลัพธ์ที่รวดเร็วและการขยายการมีส่วนร่วมทางการเมืองอย่างทันที

การสร้างความเชื่อมั่นในระบอบใหม่จึงต้องอาศัยเวลาและความซับซ้อนของการอภิปรายและปฏิรูปในประเด็นรัฐธรรมนูญ ซึ่งอาจใช้เวลาหลายเดือนหรือหลายปี การเปลี่ยนผ่านที่ยั่งยืนจึงเกิดขึ้นจากการสร้างฉันทามติและการยอมรับร่วมกันในกติกาใหม่โดยเน้นสันติวิธีแทนที่จะใช้ความรุนแรง

ชัยวัฒน์ สุรวิชัย