บทที่ 3: รูปธรรมของการปฏิรูปสถาบันกฎหมายและองค์กรอิสระ

การปฏิรูปสถาบันกฎหมายจะต้องมุ่งเน้นไปที่การสร้างกลไกเชิงระบบ

ที่สามารถตรวจสอบการใช้อำนาจของบุคคลและองค์กรได้อย่างเด็ดขาด

เพื่อป้องกันไม่ให้บุคคลไม่ดีเข้ามาทำลายความน่าเชื่อถือของสถาบัน

3.1 การปฏิรูปกฎหมายสูงสุด: รัฐธรรมนูญเพื่อการตรวจสอบถ่วงดุลอย่างเข้มแข็ง

การปฏิรูปมักเริ่มต้นด้วยการร่างหรือแก้ไขรัฐธรรมนูญฉบับใหม่

รัฐธรรมนูญฉบับใหม่จะต้องมุ่งเน้นไปที่:

การจำกัดอำนาจเด็ดขาดและการป้องกันการยึดอำนาจของข้าราชการประจำ

รัฐธรรมนูญต้องทำหน้าที่เป็นกติกาที่ลดทอนอำนาจเด็ดขาดของฝ่ายบริหาร

และกำหนดกลไกการถ่วงดุลที่ชัดเจน

แม้ว่าการเปลี่ยนแปลงบางครั้งต้องการผู้นำระดับรัฐบุรุษที่มีกำลังใหญ่เข้มแข็งนำ

แต่รัฐธรรมนูญจะต้องมีกลไกตรวจสอบและจำกัดอำนาจของผู้นำดังกล่าว

เพื่อป้องกันการเปลี่ยนผ่านสู่เผด็จการแบบใหม่ที่ใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือ

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง

รัฐธรรมนูญต้องขจัดการเข้ายึดอำนาจของข้าราชการประจำในตำแหน่งทางการเมือง

เช่น การกำหนดให้ตำแหน่งสำคัญในวุฒิสภาต้องมาจากการเลือกตั้ง

หรือจำกัดการดำรงตำแหน่งของข้าราชการประจำในองค์กรสำคัญ

ที่ทำหน้าที่กำกับดูแลการเมือง

3.2 การปฏิรูประบบและกระบวนการยุติธรรม

(Judicial and Prosecutorial Reform)

การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมถือเป็นหัวใจของการสร้างนิติรัฐ

การปรับปรุงต้องครอบคลุมโครงสร้างและวิธีการทำงานของตำรวจ อัยการ และศาล

ให้มีความเป็นมืออาชีพ เป็นกลาง และรับใช้ประชาชนอย่างแท้จริง

เป้าหมายสูงสุดคือการบรรลุ “ยุติธรรมที่รวดเร็วและเป็นธรรม”

เพราะ “ยุติธรรมที่ล่าช้า คือ ความไม่ยุติธรรม”

กลไกการค้นหาความจริง (Truth-Seeking Mechanism) ในศาล

หนึ่งในปัญหาฝังลึกในวิถีปฏิบัติของกฎหมายไทย

คือการที่ศาลวางตัวเป็นกลางอย่างเคร่งครัดเกินไป

จนถูกวิจารณ์ว่าเป็นการเพิกเฉยต่อการค้นหาความจริง

ในบางคดี ศาลตัดสินไปตามการยอมรับสารภาพของจำเลย

แม้จะมีข้อมูลว่าจำเลยอาจไม่ได้กระทำผิดจริง หรือรับจ้างมาสารภาพ

ดังนั้น การปฏิรูปกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (และคดีการเมือง)

ต้องมีมาตรการที่เป็นรูปธรรมที่กำหนดให้ศาลมีอำนาจและหน้าที่เชิงรุก (Proactive Duty)

ในการสืบเสาะหาความจริงในคดีสำคัญ (โดยเฉพาะคดีการเมืองและการทุจริต)

การตัดสินจะต้องมาจากความจริงทางรูปธรรม (Substantive Justice)

ไม่ใช่เพียงแค่การปฏิบัติตามขั้นตอนทางกฎหมายอย่างเป็นทางการ (Formal Justice)

หรือความหนักแน่นของพยานหลักฐานที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งนำเสนอเท่านั้น

การดำเนินการนี้จะช่วยลดปัญหาการทำให้กระบวนการยุติธรรม

กลายเป็นเครื่องมือในการทำสงครามทางการเมือง

การสร้างระบบถอดถอนผู้ดำรงตำแหน่งในกระบวนการยุติธรรม

การพึ่งพาแต่เพียงคุณธรรมส่วนบุคคลในการทำงานของบุคลากร

ในกระบวนการยุติธรรมนั้นเป็นความเสี่ยง

แม้จะมีบุคลากรส่วนใหญ่ที่ดี

แต่เมื่อคนไม่ดีเพียงส่วนน้อยสร้างปัญหา ก็มักทำให้คนส่วนใหญ่เสื่อมเสียไปด้วย

หลักการที่ถูกต้องคือการสร้างระบบ กลไก และมาตรการที่เข้มแข็งในการ

“เอาคนไม่ดีออกไปจากกระบวนการยุติธรรมให้หมดสิ้น”

เพื่อให้ประชาชนเชื่อถือและไว้ใจประสิทธิภาพของกระบวนการได้อย่างแท้จริง

มาตรการที่เป็นรูปธรรม ได้แก่

การจัดตั้งคณะกรรมการอิสระที่ถือกำเนิดขึ้นจากรัฐธรรมนูญใหม่

มีอำนาจพิจารณาจริยธรรมและการประพฤติมิชอบของบุคลากรในศาล อัยการ และตำรวจ

อย่างรวดเร็วและเด็ดขาด

การดำเนินการนี้เน้นไปที่การปฏิรูปกลไกในการควบคุมมาตรฐาน

มากกว่าการเรียกร้องคุณธรรมส่วนตัว

3.3 กลไกการสร้างความเป็นอิสระและประสิทธิภาพขององค์กรตรวจสอบ (Independent Organizations Reform)

องค์กรอิสระที่ทำหน้าที่ตรวจสอบอำนาจรัฐ (เช่น ศาลรัฐธรรมนูญ, กกต., ป.ป.ช.)

เป็นกลไกสำคัญในการถ่วงดุลอำนาจ

อย่างไรก็ตาม องค์กรเหล่านี้ถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าถูกนำมาใช้โดยผู้มีอำนาจ

และมีการ “ตัดต่อพันธุกรรมแบบไทยๆ” เพื่อให้เข้ากับความต้องการของฝ่ายผู้มีอำนาจ

การปฏิรูปจึงต้องมุ่งเน้นการสร้างความเป็นอิสระอย่างมีสาระ

3.3.1 การปฏิรูปศาลรัฐธรรมนูญและศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง

การปรับปรุงที่มาของตุลาการ:

ความเป็นอิสระของศาลรัฐธรรมนูญขึ้นอยู่กับที่มาของตุลาการ

การสรรหาต้องถูกปรับปรุงเพื่อลดอิทธิพลทางการเมือง

หรือการสรรหาที่ผูกขาดโดยกลุ่มอำนาจใดอำนาจหนึ่ง

(เช่น การสรรหาโดยวุฒิสภาที่ถูกแต่งตั้งจากกลุ่มข้าราชการประจำ)

ควรพิจารณารูปแบบที่หลากหลายเพื่อให้เกิดความหลากหลายทางวิชาการและวิชาชีพ

การจำกัดอำนาจยุบพรรคการเมือง:

ตามหลักการของคณะกรรมาธิการเวนิส (Venice Commission)

ซึ่งเป็นมาตรฐานสากลที่ศาลรัฐธรรมนูญไทยเองก็มีความสัมพันธ์ด้วย,

การยุบพรรคต้องเป็นมาตรการสุดท้าย (ultimate measure)

และต้องเป็นข้อยกเว้นที่เคร่งครัดและเป็นไปตามหลักความพอสมควรแก่เหตุ

เงื่อนไขในการยุบพรรคควรจำกัดไว้เฉพาะ

กรณีที่พรรคใช้ความรุนแรงในการล้มล้างระบอบรัฐธรรมนูญอันเป็นประชาธิปไตย

และพรรคไม่ควรต้องรับผิดชอบต่อการกระทำของสมาชิกที่ไม่ได้รับอนุญาตจากพรรค

ความรวดเร็วในการพิจารณาคดี:

สำหรับศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง

จำเป็นต้องกำหนดระยะเวลาการพิจารณาลงโทษเด็ดขาดอย่างรวดเร็ว

เพื่อป้องกันการยืดเยื้อคดีที่ส่งผลต่อความเชื่อมั่นและเสถียรภาพทางการเมือง

3.3.2 การปฏิรูปคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) และ คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.)

การสร้างความโปร่งใสทางการเมืองของ กกต.:

เพื่อต่อต้านการใช้ระบบการเลือกตั้งที่ไม่สุจริตเป็นเครื่องมือของพรรคการเมืองและทุนใหญ่

กกต. ต้องมีเครื่องมือและอำนาจที่เพียงพอ

มาตรการที่เป็นรูปธรรมคือ

การสร้างระบบตรวจสอบและเปิดเผยแหล่งที่มาและ

การใช้จ่ายเงินทุนของพรรคการเมืองและผู้สมัครแบบเรียลไทม์ (Real-Time Disclosure)

เพื่อสร้างความโปร่งใสและตรวจสอบได้

ชัยวัฒน์ สุรวิชัย