การประชุมสภาสมัยวิสามัญที่กำลังเกิดขึ้นในเวลานี้ อาจเป็นหนึ่งในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญของการเมืองไทยอีกครั้ง เมื่อที่ประชุมกำลังพิจารณา ร่างรัฐธรรมนูญ (แก้ไขเพิ่มเติม) ซึ่งแม้จะใช้ถ้อยคำอย่างระมัดระวังว่าเป็นเพียง “การแก้ไข” แต่ในทางการเมืองก็ปฏิเสธไม่ได้ว่าสิ่งที่กำลังผลักดันอยู่คือ การเขียนรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ทั้งฉบับ ภายใต้แรงผลักดันอย่างเข้มข้นจาก พรรคประชาชน ที่เดินเกมนี้มาอย่างยาวนานและเป็นระบบ

ความเคลื่อนไหวครั้งนี้ไม่ได้เกิดขึ้นแบบลอยๆ แต่มีรากฐานจากดีลทางการเมืองชัดเจน ในช่วงจัดตั้งรัฐบาล พรรคประชาชนตั้งเงื่อนไขว่า หากต้องการเสียงโหวตเพื่อให้ “นายอนุทิน” ก้าวขึ้นเป็นนายกรัฐมนตรี บุคคลผู้นั้นต้องให้คำมั่นสัญญาอย่างไม่คลุมเครือว่า จะเปิดประตูให้มีการจัดทำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ ซึ่งท้ายที่สุดเงื่อนไขดังกล่าวก็ได้รับการตอบรับแบบจำยอมเพราะสถานการณ์ทางการเมืองในเวลานั้นไม่มีตัวเลือกมากนัก และนี่คือเหตุผลที่ทำให้เราเห็นการขับเคลื่อนอย่างเป็นขั้นเป็นตอนจนมาถึงการพิจารณาในสภาวันนี้

คำถามคือ-การเขียนรัฐธรรมนูญใหม่จะพาประเทศไทยไปสู่จุดที่ดีขึ้นจริงหรือ?

หรือเป็นเพียงความหวังลมๆ แล้งๆ ที่เราเห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่า นับตั้งแต่การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ที่ผ่านมา ประเทศไทยมีรัฐธรรมนูญมาแล้วถึง 20 ฉบับ มากที่สุดประเทศหนึ่งของโลก แต่ถึงเราจะ “เปลี่ยนรัฐธรรมนูญ” มาหลายสิบครั้ง สังคมไทยก็ยังติดอยู่ในวงจรความขัดแย้งเดิมๆ ปัญหาเดิมๆ และวิกฤตความเชื่อมั่นที่ไม่เคยเสถียรอย่างแท้จริง

ยิ่งไปกว่านั้น ปัญหาที่ค้างคาและรุนแรงขึ้นตามกาลเวลาก็ยังเหมือนจะยืนยันว่า “รัฐธรรมนูญใหม่” ไม่เคยเป็นยาแก้โรคเรื้อรังของสังคมไทยได้จริง ทั้ง การทุจริตคอร์รัปชั่นที่ไม่ลดลงแต่ทวีความซับซ้อนขึ้น การใช้ช่องโหว่กฎหมายเพื่อประโยชน์ทางการเมือง ความไม่โปร่งใสในระบบราชการ และการแทรกแซงผลประโยชน์ทางอำนาจที่ฝังรากลึกเหมือนดินโคลนใต้ทะเลที่ยากขุดออก

ดังนั้น เมื่อพรรคประชาชนประกาศอย่างหนักแน่นว่า “ต้องรื้อและเขียนใหม่ทั้งฉบับ” คำถามใหญ่จึงผุดขึ้นมาโดยสัญชาตญาณว่า ปัญหาของประเทศไทยอยู่ที่ตัวรัฐธรรมนูญจริงๆ หรือไม่?

หรือที่จริงแล้วปัญหาอยู่ที่ “ผู้ปฏิบัติ” มากกว่า“ตัวบทกฎหมาย”?

รัฐธรรมนูญที่ดีอาจช่วยออกแบบสถาบันการเมืองให้เข้มแข็งขึ้น อาจเพิ่มกลไกตรวจสอบที่คมชัดขึ้นอาจสร้างการมีส่วนร่วมของประชาชนได้กว้างขวางขึ้น และอาจปิดช่องว่างของการสืบทอดอำนาจในรูปแบบต่างๆ ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นจุดที่หลายฝ่ายเห็นด้วยว่าควรได้รับการปฏิรูปอย่างจริงจัง แต่ถึงอย่างนั้น รัฐธรรมนูญใหม่ก็ไม่อาจทำงานได้เองหากผู้เล่นในระบบยังยึดติดกับวัฒนธรรมการเมืองแบบเก่า ที่อำนาจมาก่อนความรับผิดชอบ และผลประโยชน์มาก่อนหลักการ

ความจริงอันขมขื่นคือ-แม้จะมีรัฐธรรมนูญใหม่กี่ฉบับก็ตาม หากผู้คนในระบบยังคิดแบบเดิม ประพฤติแบบเดิม และไม่ยอมรับหลักการประชาธิปไตยอย่างแท้จริง ทุกตัวบทในรัฐธรรมนูญย่อมเป็นเพียง “หมึกบนกระดาษ” ที่ไม่มีชีวิต ไม่มีพลัง และไม่มีวันสร้างความเปลี่ยนแปลงได้จริง

ดังนั้น การร่างรัฐธรรมนูญใหม่จึงเป็นเพียง “จุดเริ่มต้น”ไม่ใช่ “คำตอบสุดท้าย”

สิ่งที่ประเทศต้องการควบคู่กันคือการปรับวัฒนธรรมทางการเมือง การยกระดับจริยธรรมทางอำนาจ การเพิ่มความโปร่งใสเชิงสถาบัน และการทำให้กลไกตรวจสอบมีเขี้ยวเล็บเพียงพอจะกัดผู้มีอำนาจได้จริง ไม่ใช่ระบบที่ออกแบบมาให้ตรวจสอบใครก็ได้-ยกเว้นคนที่อยู่บนยอดพีระมิดของอำนาจ

และนี่คือโจทย์ใหญ่ที่ทุกฝ่ายในสภาต้องเผชิญ เมื่อพวกเขาหยิบร่างแก้ไขรัฐธรรมนูญขึ้นมาพิจารณาในสมัยวิสามัญครั้งนี้ หากใช้โอกาสนี้เพื่อสร้างระบบการเมืองที่เข้มแข็ง โปร่งใส และเป็นธรรมจริง นี่อาจเป็นจุดเริ่มต้นของยุคใหม่ของประชาธิปไตยไทย

แต่หากเป็นเพียงเกมอำนาจที่อำพรางด้วยวาทกรรม “ปฏิรูปกฎหมายสูงสุด” ประเทศไทยก็อาจกำลังเผชิญรัฐธรรมนูญฉบับที่ 21-22-23 ในอนาคต โดยที่สังคมก็ยังวนอยู่ในหลุมเดิมไม่ต่างจากวันนี้

ท้ายที่สุด คำถามสำคัญที่เราทุกคนควรถามก็คือ-

เราอยากเปลี่ยนกฎหมาย หรืออยากเปลี่ยนพฤติกรรมทางการเมืองกันแน่?

เพราะการเปลี่ยนกระดาษหนึ่งฉบับอาจง่ายดาย

แต่การเปลี่ยนคนในระบบคือบททดสอบที่ยากที่สุดของประชาธิปไตยไทยเสมอมา