นับเป็นประวัติศาสตร์หน้าใหม่ของคณะสงฆ์ไทย ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมเด็จพระราชาคณะเพิ่มขึ้นจากเดิมอีก 8 รูป ตามประกาศราชกิจจานุเบกษา ซึ่งเผยแพร่เมื่อวันที่ 14 กรกฎาคมที่ผ่านมา ส่งผลให้จำนวนสมเด็จพระราชาคณะในปัจจุบันมีทั้งหมด 18 รูป ไม่รวมสมเด็จพระสังฆราช โดยแบ่งเป็นมหานิกาย 11 รูป และธรรมยุติกนิกาย 7 รูป

“สมเด็จพระราชาคณะ” ในที่นี้หมายถึง“พระสงฆ์ผู้เป็นใหญ่ในพระราชาคณะ” หรือ“สังฆราชาคณะ” ซึ่งเป็นคณะพระสงฆ์ที่ช่วยงานด้านศาสนกิจให้แก่สมเด็จพระสังฆราชในการปกครองคณะสงฆ์

ถ้าจะอธิบายแบบปุถุชนคนธรรมดาที่เป็นฆราวาส โดยยกตำแหน่งข้าราชการมาเปรียบเทียบให้เห็น “สมเด็จพระราชาคณะ”ทั้ง 18 รูป เป็นตำแหน่งที่รองลงมาจากสมเด็จพระสังฆราช ซึ่งสามารถขึ้นสู่ตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชได้ทุกรูป

ทั้งนี้ ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ.2505 แก้ไขเพิ่มเติมฉบับที่ 2 พ.ศ.2535 มาตรา 7 บัญญัติ ว่า “พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชในกรณีที่ตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชว่างลง ให้นายกรัฐมนตรีโดยความเห็นชอบของมหาเถรสมาคมเสนอนามสมเด็จพระราชาคณะผู้มีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์ ขึ้นทูลเกล้าฯ เพื่อทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราช”

และ“ในกรณีที่สมเด็จพระราชาคณะผู้มีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์ไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้ ให้นายกรัฐมนตรีโดยความเห็นชอบของมหาเถรสมาคมเสนอนามสมเด็จพระราชาคณะรูปอื่นผู้มีอาวุโสโดยสมณศักดิ์รองลงมาตามลำดับ และสามารถปฏิบัติหน้าที่ได้ขึ้นทูลเกล้าฯ เพื่อทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราช”

สรุปก็คือ สมเด็จพระราชาคณะทั้ง 18 รูป สามารถขึ้นดำรงตำแหน่ง“สมเด็จพระสังฆราช”ได้หมด แต่ต้องโดยความเห็นชอบของมหาเถรสมาคม

สำหรับ“มหาเถรสมาคม”นั้น ประธานกรรมการโดยตำแหน่ง คือ สมเด็จพระสังฆราช ส่วนกรรมการประกอบด้วยสมเด็จพระราชาคณะทุกรูป และอีกจำนวนหนึ่งเป็นพระราชาคณะชั้นรองสมเด็จพระราชาคณะที่ได้รับการโปรดเกล้าฯแต่งตั้งโดยพระมหากษัตริย์

ไล่เรียงลำดับ“สมเด็จพระราชาคณะ” 18 รูป ที่ได้รับการสถาปนาก่อนหลังดังนี้

จากเดิมที่มีอยู่ก่อน 10 รูป แบ่งเป็นมหานิกาย 5 รูป ประกอบด้วย สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ) สถิต ณ วัดไตรมิตรวิทยาราม วรวิหาร สถาปนาปี 2557, สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) สถิต ณ วัดญาณเวสกวัน จังหวัดนครปฐม สถาปนาปี 2559, สมเด็จพระมหารัชมงคลมุนี (ธงชัย ธมฺมธโช) สถิต ณ วัดไตรมิตรวิทยาราม วรวิหาร สถาปนาปี 2562, สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (ปสฤทธ์ เขมงฺกโร) สถิต ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร สถาปนาปี 2562 และสมเด็จพระมหาวชิรมังคลาจารย์ (สงัด ปญฺญาวุโธ) สถิต ณ วัดกะพังสุรินทร์ จังหวัดตรัง สถาปนาปี 2565

ธรรมยุติกนิกาย 5 รูป ประกอบด้วย สมเด็จพระธีรญาณมุนี (สมชาย วรชาโย) สถิต ณ วัดเทพศิรินทราวาส ราชวรวิหาร สถาปนาปี 2553, สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (สุชิน อคฺคชิโน)  สถิต ณ วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม ราชวรวิหาร สถาปนาปี 2562, สมเด็จพระพุทธพจนวชิรมุนี (มนตรี คณิสฺสโร) สถิต ณ วัดเครือวัลย์ วรวิหาร สถาปนาปี 2565, สมเด็จพระมหาวชิรมุนีวงศ์ (บุญเรือง ปุญฺญโชโต) สถิต ณ วัดพระศรีมหาธาตุ วรมหาวิหาร บางเขน สถาปนาปี 2569 และสมเด็จพระญาณวชิโรดม (อมร ญาโณทโย) สถิต ณ วัดปทุมวนาราม ราชวรวิหาร สถาปนาปี 2569

ล่าสุดที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเพิ่มอีก 8 รูป ตามประกาศราชกิจจานุเบกษาลงวันที่ 14 กรกฎาคม 2569 ประกอบด้วย ธรรมยุติกนิกาย 2 รูป คือ สมเด็จพระญาณวชิรมงคล (ลือชัย คุณวุฑฺโฒ) สถิต ณ วัดราชาธิวาส ราชวรวิหาร และสมเด็จพระพุทธวชิรากร (สุนทร สุนฺทราโภ) สถิต ณ วัดราชผาติการาม วรวิหาร

อีก 6 รูปเป็นมหานิกาย ประกอบด้วย สมเด็จพระมหาวชิราธิบดี (พีร์ สุชาโต) สถิต ณ วัดวัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎ์ ราชวรมหาวิหาร, สมเด็จพระสุทรรศนวชิรมุนี (เชิด จิตฺตคุตฺโต) สถิต ณ วัดสุทัศนเทพวราราม ราชวรมหาวิหาร, สมเด็จพระมหาวชิรคุณดิลก (เอื้อน หาสธมฺโม) สถิต ณ วัดสามพระยา, สมเด็จพระวชิรรัตนโมลี (สุชาติ ธมฺมรตโน) สถิต ณ วัดปากน้ำ, สมเด็จพระวชิรสิทธาจารย์ (ธงชัย สุขญาโณ) สถิต ณ วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร และสมเด็จพระมหาพัชรญาณมุนี (ฌอน ชยสาโร) สถิต ณ สถานพำนักสงฆ์บ้านไร่ทอสี จังหวัดนครราชสีมา

บรรทัดนี้ต้องบันทึกไว้อีกประการหนึ่ง คือ สมเด็จพระมหาพัชรญาณมุนี “พระสายป่า”อดีตเจ้าอาวาสวัดป่านานาชาติ จังหวัดอุบลราชธานี ลูกศิษย์ของ“หลวงปู่ชา สุภัทโท” แห่งวัดหนองป่าพง จังหวัดอุบลราชธานี นับเป็น“พระชาวต่างชาติ”รูปแรกในประวัติศาสตร์ชาติไทย ที่ได้รับการสถาปนาเป็น “สมเด็จพระราชาคณะ” โดยแต่เดิมเป็นชาวอังกฤษและต่อมาแปลงเป็นสัญชาติไทย และได้ทำคุณประโยชน์อย่างอเนกนานัปการในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้ขจรไกล

สาธุ สาธุ สาธุ !

รุ่งเรือง ปรีชากุล