ทันทีที่มีข่าวว่า รัฐบาลญี่ปุ่นเตรียมลดภาษีการบริโภคสำหรับสินค้าอาหารจากร้อยละ 8 เหลือร้อยละ 1 เป็นเวลา 2 ปี เสียงเรียกร้องในสังคมไทยก็ดังขึ้นแทบจะพร้อมกัน “ทำไมประเทศไทยไม่ทำแบบญี่ปุ่นบ้าง?”

คำถามนี้ฟังแล้วเข้าใจได้ เพราะค่าครองชีพที่สูงขึ้นทำให้ประชาชนทุกประเทศต่างอยากเห็นรัฐบาลเข้ามาแบ่งเบาภาระ แต่ก่อนจะรีบสรุปว่า “ญี่ปุ่นทำได้ ไทยก็น่าจะทำได้” อาจต้องย้อนกลับไปดูข้อเท็จจริงอีกด้านหนึ่งเสียก่อน

นั่นคือ...ญี่ปุ่นกับไทย ไม่ได้ยืนอยู่บนฐานภาษีเดียวกัน

ญี่ปุ่นไม่ได้ลดภาษีเพราะมีเงินเหลือใช้ ตรงกันข้ามประเทศนี้มีหนี้สาธารณะในระดับสูงมาก การลดภาษีครั้งนี้จึงยังเป็นประเด็นถกเถียงอย่างหนัก ทั้งเรื่องแหล่งเงินชดเชยและผลกระทบต่อฐานะการคลัง

แต่สิ่งที่ญี่ปุ่นมี และไทยยังไม่มีอย่างเต็มที่ คือฐานผู้เสียภาษีที่กว้าง

ประชาชนญี่ปุ่นจำนวนมากอยู่ในระบบภาษีผู้มีรายได้ต้องยื่นแบบและเสียภาษีตามกำลังความสามารถ คนรายได้สูงเสียมาก คนรายได้น้อยเสียน้อย แต่ทุกคนอยู่ในระบบเดียวกัน รัฐจึงมีฐานรายได้ที่มั่นคงพอจะออกมาตรการช่วยเหลือเมื่อเกิดวิกฤต

หันกลับมามองประเทศไทย ผู้ที่มีภาระเสียภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาจริง มีเพียงประมาณ 4-5 ล้านคน จากประชากรกว่า 66 ล้านคน ตัวเลขนี้ไม่ได้หมายความว่าคนที่เหลือทำผิดกฎหมาย หลายคนมีรายได้ไม่ถึงเกณฑ์เสียภาษี หลายคนได้รับสิทธิลดหย่อนตามกฎหมาย

แต่ก็สะท้อนข้อเท็จจริงอีกด้านว่า ฐานภาษีของไทยยังค่อนข้างแคบ เมื่อเทียบกับภารกิจที่รัฐต้องรับผิดชอบ

คนกลุ่มเล็กจึงเป็นผู้แบกรับรายได้หลักของประเทศ ขณะที่รัฐต้องดูแลประชาชนทั้งประเทศ ลงทุนด้านสาธารณสุข การศึกษา ความมั่นคง โครงสร้างพื้นฐานและสวัสดิการอีกมากมาย

ที่สำคัญ ภาษีมูลค่าเพิ่มของไทยก็ไม่ได้สูงอย่างที่หลายคนเข้าใจ

แม้อัตราตามกฎหมายจะกำหนดไว้ที่ร้อยละ 10 แต่รัฐบาลต่ออายุมาตรการลดเหลือร้อยละ 7 มาอย่างต่อเนื่องนับตั้งแต่วิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 จนกลายเป็นอัตราที่ใช้จริงมานานเกือบ 30 ปี

นั่นหมายความว่า ประเทศไทยเองก็ใช้มาตรการภาษีเพื่อช่วยลดภาระค่าครองชีพของประชาชนมาโดยตลอด เพียงแต่ผู้คนอาจคุ้นชินเสียจนลืมไปว่า อัตราร้อยละ 7 ในปัจจุบันเป็นอัตราที่ต่ำกว่าเพดานตามกฎหมาย

อีกด้านหนึ่ง รัฐบาลพยายามขยายฐานภาษีและดึงผู้ประกอบการเข้าสู่ระบบ ผ่านมาตรการต่างๆ รวมถึงโครงการกระตุ้นเศรษฐกิจหลายโครงการ

แต่ก็พบว่าผู้ประกอบการบางส่วนลังเลที่จะเข้าร่วม เพราะกังวลว่าการเข้าสู่ระบบจะทำให้ต้องเสียภาษีหรือถูกตรวจสอบรายได้มากขึ้น

นี่ไม่ใช่การกล่าวโทษใคร แต่เป็นภาพสะท้อนว่าการสร้างระบบภาษีที่เข้มแข็ง ไม่ใช่หน้าที่ของรัฐบาลฝ่ายเดียว หากต้องอาศัยความร่วมมือของทั้งรัฐและประชาชน

ด้านหนึ่งนั้น รัฐต้องทำให้ประชาชนเชื่อมั่นว่าภาษีทุกบาทถูกใช้เพื่อประโยชน์ส่วนรวมอย่างคุ้มค่า โปร่งใส และตรวจสอบได้

ขณะเดียวกัน เราก็ต้องยอมรับว่า การเรียกร้องให้รัฐลดภาษี เพิ่มสวัสดิการ แจกเงิน ลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน และอุดหนุนทุกภาคส่วน ย่อมต้องมีแหล่งรายได้มารองรับ

ไม่มีประเทศใดสามารถลดภาษีได้อย่างยั่งยืนหากฐานผู้เสียภาษียังแคบ และไม่มีประเทศใดสร้างรัฐสวัสดิการที่มั่นคงได้จากผู้เสียภาษีเพียงคนกลุ่มเล็ก

ดังนั้น สิ่งที่ประเทศไทยควรเร่งทำ อาจไม่ใช่เพียงการลดภาษี แต่คือการสร้างระบบภาษีที่เป็นธรรม ขยายฐานผู้เสียภาษี ควบคู่กับการใช้งบประมาณอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อให้เมื่อถึงวันที่ประเทศจำเป็นต้องลดภาษีช่วยประชาชน เราจะมีศักยภาพทำได้ โดยไม่ต้องแลกกับความมั่นคงทางการคลังในระยะยาว