ไม่มีใคร ไม่รู้จัก “ลิซ่า BLACKPINK” ลิซ่า หรือ ลลิษา มโนบาล หนึ่งในนักร้อง K-POP และนักเต้นหลักของเกิร์ลกรุ๊ปชื่อดัง BLACKPINK ภายใต้สังกัด YG Entertainment

ลิซ่า เป็นสาวสวยวัยรุ่นชาวไทยที่ผ่านการออดิชั่นเพียงคนเดียวในไทย เมื่อปี 2553 และฝึกฝน 5 ปีก่อนเดบิวต์ในปี 2559 เป็นศิลปินไทยที่มีชื่อเสียงระดับโลก และรัฐบาลไทยได้มอบตำแหน่ง Amazing Thailand Ambassador ชวนคนไทยเที่ยวตามรอย “Feel All the Feelings”

ผลงานล่าสุดกับการกลับมาร่วมวง BLACKPINK ในมินิอัลบั้มใหม่ชื่อ “Deadline” ปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2569 และการแสดงคอนเสิร์ต “BP Deadline Concert” แสดงที่โตเกียวและฮ่องกง

เชแกน (Shegan) เป็นสาวอินฟลูเอนเซอร์ คอนเทนต์ครีเอเตอร์สาวจากบันดุง ประเทศอินโดนีเซีย ผู้มีใบหน้าและสไตล์คล้ายกับ ลิซ่า สมาชิกวง BLACKPINK ใช้บัญชีอินสตาแกรมว่า @itshegans จนได้รับความสนใจจากชาวเน็ตจำนวนมาก มีงานอีเวนต์และโฆษณาเข้ามาหาเธอจำนวนมาก จนกลายเป็นพฤติกรรม “การเลียนแบบภาพลักษณ์” แม้จะยังไม่มีการแถลงข่าวโต้ตอบใดๆ จากลิซ่าเจ้าของใบหน้าและสไตล์

เธอได้เผชิญกระแสวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก โดยเฉพาะจากผู้ใช้งานโซเชียลมีเดียในประเทศไทยจนบัญชีอินสตาแกรมของเธอถูกปิดไป

ในทางกฎหมายนักแสดงเจ้าของใบหน้าและสไตล์ มีลิขสิทธิ์ตามขอบเขตของกฎหมายเพียงใด ?

ใบหน้าและสไตล์ของนักแสดง จัดเป็นลิขสิทธิ์ตามกฎหมายของนักแสดง อย่างหนึ่งที่เรียกว่า สิทธิของนักแสดง (Performer’s Rights) หรือ สิทธิข้างเคียงลิขสิทธิ์ (Neighboring Rights) ตามมาตรฐานการการคุ้มครองสิทธิของนักแสดง ภายใต้บริบทของกฎหมายระหว่างประเทศ อนุสัญญาระหว่างประเทศ World Intellectual Property Organization (WIPO), Rome Convention for the Protection of Performers, Producers of Phonograms and Broadcasting Organisations , Beijing Treaty on Audiovisual Performances และอนุสัญญากรุงเบิร์น (Berne Convention) แม่บททั่วไป

ทั้งประเทศไทยและอินโดนีเซียต่างเป็นภาคีสมาชิกผูกพันตามข้อตกลงและอนุสัญญาระหว่างประเทศด้านลิขสิทธิ์และสิทธิของนักแสดงนี้ ทำให้สิทธิทั้งสองเรื่องของทั้งสองประเทศได้รับการคุ้มครองซึ่งกันและกันโดยอัตโนมัติ

ลิขสิทธิ์ในผลงานและสิทธิของนักแสดง เกิดขึ้นทันทีที่สร้างสรรค์ผลงานโดยไม่ต้องจดทะเบียนการละเมิดเกิดจากการนำผลงานลิขสิทธิ์ และผลงานการแสดงไปใช้เพื่อประโยชน์ในทางการค้าหากำไร โดยไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของ

เจ้าของผลงานลิขสิทธิ์และนักแสดงของทั้งสองประเทศ จึงได้รับสิทธิในการห้ามหรืออนุญาตให้ผู้อื่นทำซ้ำหรือดัดแปลงผลงาน หรือนำการแสดงไปใช้ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาตตามบริบทกระบวนการดำเนินคดีของกฎหมายภายในของแต่ละประเทศ

ลิขสิทธิ์ในผลงานนักแสดงของไทยและอินโดนีเซียคุ้มครองสิทธิของนักแสดง (Performer’s Rights) ในการบันทึกเผยแพร่หรือจำหน่ายการแสดง ตาม พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 44-53 ขณะที่อินโดนีเซียเน้นมาตรการเยียวยาแพ่ง-อาญาที่รุนแรง ทั้งสองประเทศได้รับความคุ้มครองอัตโนมัติและสอดคล้องกับมาตรฐานสากล โดยกฎหมายลิขสิทธิ์อินโดนีเซียมีมาตรการเข้มงวดในการปกป้องสิทธิของเจ้าของงาน มาตรการเยียวยา: หากมีการละเมิด สามารถดำเนินคดีได้ทั้งทางแพ่ง (เรียกค่าเสียหายค่าสิทธิ) และทางอาญา โทษทางอาญา: โทษจำคุกสูงสุดไม่เกิน 7 ปี และปรับไม่เกิน 5,000,000,000 รูเปีย

หลักอยู่ตรงที่ว่า บุคคล “หน้าเหมือน” และการเลียนแบบสไตล์ (Impersonation) จะสามารถกระทำได้ไม่ถือว่า เป็นการละเมิดต้องมีลักษณะเป็นการกระทำที่นักแสดงหรือนักร้องเลียนแบบขึ้นเวที ร้องเพลงโดยซื้อสิทธิ หรือ license ถูกต้อง ประกาศชัดว่า เป็นโชว์เลียนแบบไม่ได้แอบอ้างว่าเป็นตัวจริงที่เรียกว่า “ศิลปินสวมบทบาท” (Tribute Artist หรือ Cover Show)

ตัวอย่าง นักแสดงหรือนักร้องที่สวมบทบาทศิลปินคนอื่นที่จ่ายค่าลิขสิทธิ์ และแสดงถูกต้องตามกฎหมาย เช่น The Bootleg Beatles ที่เลียนแบบการแสดงของวงดนตรี The Beatles ผู้โด่งดังมีชื่อเสียงก้องโลก The Bootleg Beatles ได้เคยมาเปิดการแสดงในประเทศไทย, นักร้องนักแสดงที่เลียนแบบนักร้องวง Bee Gees ผู้โด่งดัง ถึงขั้นยอมเข้าทำศัลยกรรมตกแต่งหน้าให้เหมือนหรือคล้ายกับนักร้องวงนี้มากที่สุด และเคยเปิดการแสดงมาทั่วโลกแล้ว

แต่หากมีพฤติกรรมที่เข้าข่ายเลียนแบบสิทธิบุคลิกภาพ (Personality Rights / Right of Publicity) จนทำให้บุคคลทั่วไปเข้าใจผิดว่าเป็นตัวจริง โดยเลียนแบบเอกลักษณ์เฉพาะตัวมากเกินไปจนเหมือนตัวจริงมาก และใช้เพื่อการค้าโดยอาศัยชื่อเสียงเจ้าของบุคลิกภาพ เช่น รับงานโฆษณาเพราะหน้าเหมือน หรือใช้ภาพเลียนแบบขายสินค้า หรือร้องเพลงของนักร้องดังโดยเลียนเสียงนักร้องตัวจริงในภาพยนตร์โฆษณาสินค้า แบบนี้ถือว่าเข้าข่ายละเมิดสิทธินักแสดง โดยไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าตัวผู้เป็นเจ้าของสิทธิ

บุคคลที่หน้าเหมือนนักแสดงหรือนักร้องและมีสไตล์คล้าย แต่กำเนิดโดยธรรมชาติ ไม่เข้าข่ายละเมิด หากไม่มีพฤติกรรมเลียนแบบและนำไปใช้เพื่อประโยชน์ทางการค้า

ดร.รุจิระ บุนนาค

กรรมการผู้จัดการ

Marut Bunnag International Law Office

rujira_bunnag@yahoo.com

Twitter : @RujiraBunnag