การรักษาโรคในสัตว์เลี้ยงด้วยสเต็มเซลล์นับเป็นวิวัฒนาการของวงการสัตวแพทย์ในยุคใหม่ วันนี้จะชวนคุณคุยเรื่อง Mesenchymal stem cells (เมเซนไคมัลสเต็มเซลล์) ในสัตว์เลี้ยง เพราะมีข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องสเต็มเซลล์กับการรักษาโรคในสัตว์ สืบเนื่องจากวันก่อนได้ออกตรวจแล้วพบแมวป่วยเป็นโรคไตเรื้อรัง เจ้าของแมวอยากจะใช้สเต็มเซลล์ในการรักษา ซึ่งถือว่าเป็นเรื่องใหม่ในทางสัตวแพทย์ จึงขอนำข้อมูลนี้มาเล่าสู่กันฟัง

ในทางเวชศาสตร์ฟื้นฟู กำ ลังเป็นที่สนใจอย่างมากในวงการสัตวแพทย์โลก เนื่องจากความสามารถในการซ่อมแซมเนื้อเยื่อที่เสียหายซึ่งยากต่อการรักษาด้วยวิธีดั้งเดิม ดังนั้นหนึ่งในความก้าวหน้าที่สำคัญของการรักษาโรคคือการใช้เมเซนไคมัล สเต็มเซลล์ (Mesenchymal Stem Cells: MSCs) ซึ่งเป็นเซลล์ต้นกำเนิดชนิดหลายศักยภาพ ที่มีคุณสมบัติช่วยฟื้นฟูและปรับสมดุลระบบภูมิคุ้มกันอย่างโดดเด่น

MSCs สามารถแยกได้จากเนื้อเยื่อต่างๆ ของร่างกาย เช่น ไขกระดูก เนื้อเยื่อไขมัน และเนื้อเยื่อจากสายสะดือ ซึ่งเป็นแหล่งที่ให้ผลผลิตเซลล์สูงและมีความสามารถในการเพิ่มจำนวนได้ดีในสัตว์เลี้ยง

จากบทความวิชาการจะมุ่งเน้นไปที่การใช้ MSCs ในสนัขและแมวเป็นหลัก ซึ่งถูกนำมารักษาด้วยวิธีนี้มากที่สุดในทางปฏิบัติ โดยศึกษาด้านกลไกการออกฤทธิ์หลัก ด้วยความเข้าใจในยุคแรกที่คิดว่า MSCs จะเข้าไปเปลี่ยนเป็นเซลล์เนื้อเยื่อนั้นๆโดยตรง โดยปัจจุบันงานวิจัยทางวิชาการชี้ให้เห็นว่า กลไกหลักของ MSCs คือการหลั่งสารต่างๆ เพื่อไปกระตุ้นเซลล์ของร่างกายเองให้ซ่อมแซมและลดการอักเสบ แล้วส่งผลต่อ

1. การควบคุมระบบภูมิคุ้มกัน (Immunomodulation): MSCs สามารถหลั่งสารต่าง ๆ เช่น Prostaglandin E2 (PGE2), Indoleamine 2,3-dioxygenase (IDO), และ Interleukin-10 (IL-10) เพื่อลดการทำงานของเซลล์ภูมิคุ้มกันที่ก่อให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง เช่น ในโรคข้อเข่าเสื่อม (Osteoarthritis) หรือโรคลำไส้อักเสบ (Inflammatory Bowel Disease)

2. การโฮมมิ่ง (Homing): เมื่อได้รับเข้าสู่ร่างกายทางหลอดเลือดดำ (IV) MSCs จะมีความสามารถในการเดินทางไปยังตำแหน่งที่มีการอักเสบ หรือได้รับบาดเจ็บ โดยอาศัยสัญญาณเคมีที่ถูกปล่อยออกมาจากเนื้อเยื่อที่เสียหายนั้น งานวิจัยในสุนัขพบว่า MSCs สามารถไปสะสมที่แผลในกระเพาะปัสสาวะได้ภายใน 10 วัน หลังจากฉีดเข้าร่างกาย

3. การสร้างเส้นเลือดใหม่ (Angiogenesis): MSCs หลั่งปัจจัยการเจริญเติบโตที่ช่วยสร้างเส้นเลือดฝอยใหม่ ซึ่งมีความจำเป็นต่อการนำออกซิเจนและสารอาหารไปเลี้ยงเนื้อเยื่อที่กำลังถูกซ่อมแซม

แหล่งที่มาและข้อจำกัดของ MSCs ในสัตว์เลี้ยง

คุณสมบัติของ MSCs จะแตกต่างกันไปตามสายพันธุ์ของสัตว์และแหล่งที่มาของเซลล์ ซึ่งสัตวแพทย์จำเป็นต้องพิจารณาในการวางแผนการรักษา โดยพิจารณาจากแหล่งที่มา ซึ่งเป็นข้อดีในการรักษาโรคโดยสัตวแพทย์

ส่วนข้อควรพิจารณาประกอบโดยศึกษาจาก

ไขกระดูก (Bone Marrow) มีศักยภาพในการสร้างกระดูกอ่อน (Chondrogenic) สูง เหมาะสำหรับโรคข้อ กระบวนการสกัดเซลล์ต้องใช้การดมยาสลบและเจาะกระดูกรุกรานสูงได้จำนวนเซลล์น้อย

เนื้อเยื่อไขมัน (Adipose Tissue) นิยมใช้ที่สุดในสุนัขและแมว ได้ปริมาณเซลล์สูง เก็บเกี่ยวง่ายกว่าด้วยการตัดชิ้นเนื้อเล็กน้อย ความสามารถในการสร้างกระดูกอ่อนอาจต่ำกว่า BM-MSCs ซึ่งพบในบางการศึกษาวิจัย

เนื้อเยื่อจากรก/สายสะดือ (UC-MSCs) เป็นแหล่งจาก Allogeneic โดยใช้จากสัตว์ที่เป็นผู้บริจาค (donor) เพียงตัวเดียว แต่รักษาได้หลายตัว มีฤทธิ์ต้านการอักเสบดี และมีความเสถียร ทั้งนี้ต้องมีคลังเนื้อเยื่อที่ต้องใช้เงินลงทุนสูงในสถานพยาบาล

นอกจากนี้ การเลือกใช้เซลล์ Autologous (เซลล์ของสัตว์ป่วยเอง) หรือ Allogeneic (เซลล์จากสัตว์ตัวอื่น) ก็เป็นข้อถกเถียงสำคัญ แม้ Autologous จะปลอดภัยเรื่องการตอบสนองภูมิคุ้มกัน แต่ต้องใช้เวลาเพาะเลี้ยงนาน ซึ่งในสัตว์ป่วยหนักอาจไม่ทันการณ์

ในสัปดาห์หน้า เราจะกลับมาคุยเรื่องนี้กันครับ

น.สพ.นนทษิต ชุติญาณวัฒน์

หน่วยกิจการพิเศษ โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน