ความเชื่อมโยงระหว่างดวงตาและสมอง

ดวงตาเป็นหน้าต่างของสมอง รู้หรือไม่ว่าดวงตานั้นก็เป็นส่วนหนึ่งของสมอง โดยเริ่มต้นตั้งแต่ช่วงการพัฒนาของสมองของทารกในครรภ์ สมองจะมีการยื่นส่วนหนึ่งออกมาเพื่อพัฒนาเป็นดวงตาและมีความเชื่อมโยงกันตลอดเวลา โรคทางสมองหลายโรคจึงก่อให้เกิดการมองเห็นที่ผิดปกติตามมา และอาจทำให้ส่วนประกอบของลูกตาบางอย่างเปลี่ยนแปลงไปด้วย เช่น ผู้ป่วยโรคอัลไซเมอร์และผู้ป่วยโรคพาร์กินสัน ซึ่งเป็นโรคทางสมอง หากนำผู้ป่วยสองกลุ่มดังกล่าวมาทำการตรวจตา จะสามารถพบความผิดปกติที่แตกต่างจากคนทั่วไป ทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นถึงความเชื่อมโยงระหว่างดวงตาและสมองนั่นเอง

ถาม: ดวงตาและสมองทำงานร่วมกันอย่างไรในกลไกการมองเห็นภาพ

ตอบ: หากดวงตาของเราเปรียบเสมือนกล้องถ่ายรูป สมองของเราก็จะเปรียบเสมือนคอมพิวเตอร์ที่ทำการประมวลผลรูปภาพที่ได้จากกล้อง นอกเหนือจากดวงตาและสมองแล้ว ยังมีส่วนสำคัญที่ทำหน้าที่ส่งต่อข้อมูลระหว่างกัน คือ "เส้นประสาทตา" ที่เชื่อมทั้งสองส่วนเข้าด้วยกัน ดังนั้นจะเห็นได้ว่าแต่ละส่วนมีความสำคัญทั้งหมด

หากจะเปรียบเทียบแล้ว ดวงตาของมนุษย์มีทั้งหมด 2 ข้าง ซึ่งเปรียบได้กับกล้อง 2 ตัว การจะรับภาพ          จากกล้องทั้งสองได้ดีต้องมีระบบควบคุมและสั่งการ รวมถึงกล้ามเนื้อตาที่ทำหน้าที่ควบคุมกล้องทั้ง            สองตัว หากกล้ามเนื้อลูกตาทำงานไม่สอดคล้องประสานกัน ก็จะทำให้เกิดภาพซ้อนขึ้นได้ ดังนั้น แม้   ดวงตาจะไม่มีความผิดปกติ ก็อาจเกิดการมองเห็นที่ผิดปกติได้หากมีความผิดปกติเกิดขึ้นที่สมอง

ตัวอย่างอาการผิดปกติที่เกิดขึ้นในผู้ป่วย

1. ผู้ป่วยชายอายุ 65 ปี

โรคประจำตัว: โรคเบาหวาน, ความดันโลหิตสูง และโรคไขมันในเลือดสูง

อาการ: หลังตื่นนอนตอนเช้า ดวงตาข้างขวามีอาการมองเห็นเหลือเพียงแค่เงาลาง ๆ

การวินิจฉัยหลังพบแพทย์: ได้รับการวินิจฉัยเป็น โรคเส้นประสาทตาขาดเลือด

อาการสำคัญที่บ่งบอกถึงภาวะเส้นประสาทตาขาดเลือด: มีอาการตามัวเฉียบพลัน ซึ่งเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วและสามารถระบุจุดเริ่มต้นของอาการมัวได้ชัดเจน เช่น มีอาการตามัวทันทีขณะดูโทรทัศน์ หรือมีอาการตามัวเกิดขึ้นหลังตื่นนอนทันที อาการเหล่านี้บ่งชี้ว่าเกิดจากการขาดเลือดของอวัยวะ เช่น เส้นเลือดที่มาเลี้ยงดวงตา เส้นเลือดที่มาเลี้ยงเส้นประสาทตา หรือเกิดจากเส้นเลือดที่เลี้ยงสมองอุดตัน ซึ่งหลังจากเกิดการอุดตันของเส้นเลือดแล้ว อาการมักจะคงที่และไม่ดีขึ้น โดยอาจเกิดอาการตามัวข้างเดียวหรือทั้งสองข้างพร้อมกันก็ได้ ในผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการเตือนนำมาก่อน เช่น มีอาการตามัวแบบเป็น ๆ หาย ๆ

2. ผู้ป่วยหญิงอายุ 50 ปี

โรคประจำตัว: โรคเบาหวาน, ความดันโลหิตสูง และโรคไขมันในเลือดสูง

อาการ: ผู้ป่วยเกิดอาการเห็นภาพซ้อนเฉียบพลัน

คำอธิบาย: ภาพซ้อนเกิดจากดวงตาทั้งสองข้างทำงานไม่ประสานกัน โดยอาจเกิดจากความผิดปกติของกล้ามเนื้อตา เส้นประสาทที่มาเลี้ยงกล้ามเนื้อตา หรือสมองส่วนที่ทำหน้าที่ควบคุมดวงตา ซึ่งภาพซ้อนนั้นอาจเกิดในแนวตั้งหรือแนวนอนก็ได้ หากมองจากภายนอกจะสังเกตเห็นว่าผู้ป่วยมีอาการตาเขหรือตาเหล่

3. เด็กชายอายุ 7 ขวบ

อาการ: มีอาการปวดศีรษะตลอดเวลา ร่วมกับมีอาการอาเจียนและสูญเสียการมองเห็น

คำอธิบาย: อาการเหล่านี้อาจเกิดจากการมีภาวะความดันในกะโหลกศีรษะสูง ซึ่งเกิดขึ้นได้จากหลากหลายสาเหตุและสามารถพบได้ในทุกกลุ่มอายุ

สัญญาณเตือนอันตราย "เร็ว ใหม่ แปลก" ที่ควรรีบพบแพทย์

โรคทางสมองที่เกี่ยวข้องกับดวงตาสามารถเกิดขึ้นได้ทุกเพศทุกวัย บางโรคอาจมีสัญญาณเตือนนำมาก่อน แต่บางโรคก็ไม่มีสัญญาณเตือนเช่นกัน โดยอาการที่ควรระวังอย่างยิ่งยวดคือหลักการ “เร็ว ใหม่ และแปลก”

เร็ว: คือ อาการเกิดขึ้นทันทีทันใด

ใหม่: คือ อาการที่ไม่เคยเป็นแบบนี้มาก่อน เช่น การมองเห็นลดลงจากเดิม หรือลานสายตาแคบลง

แปลก: คือ มีอาการแปลก ๆ ที่เราไม่คุ้นเคยเกิดขึ้น

คำแนะนำ: หากเกิดอาการเหล่านี้ขึ้น ควรรีบพบจักษุแพทย์หรืออายุรแพทย์ โดยแพทย์จะทำการตรวจโครงสร้างดวงตาเพื่อหาสาเหตุของการมองเห็นหรืออาการผิดปกติดังกล่าว ซึ่งหากการตรวจตาไม่สามารถอธิบายสาเหตุได้ แพทย์อาจสงสัยว่าเป็นโรคทางสมองและจะส่งตรวจเพิ่มเติม เช่น การทดสอบการมองเห็นสี, การวัดลานสายตา, ตรวจการทำงานของกล้ามเนื้อตาและการกลอกตา รวมถึงตรวจการทำงานของระบบประสาทสมอง

Q&A ไขข้อข้องใจ

ถาม: จริงหรือไม่ที่อาการตามัวจากโรคสมอง มีโอกาสตาบอดถาวรสูง

ตอบ: ขึ้นอยู่กับสาเหตุหลักครับ หากเป็นโรคที่เกิดจากการอักเสบหรือการติดเชื้อ ถ้าได้รับยารักษาอย่างทันท่วงที การมองเห็นก็อาจกลับมาดีขึ้นได้ แต่หากเป็นกลุ่มโรคที่เกิดจากหลอดเลือด เช่น สมองขาดเลือดหรือเลือดออก กลุ่มนี้มีทั้งผู้ป่วยที่สามารถกลับมาเป็นปกติได้และบางรายที่อาจสูญเสียการมองเห็นถาวร นอกจากนี้ "ระยะเวลา" ก่อนมาพบแพทย์ก็มีผลอย่างมาก หากปล่อยทิ้งไว้นานอาจส่งผลต่อการดำเนินโรค ทำให้การฟื้นตัวช้าลงหรือไม่ได้ผลเท่าที่ควร

ถาม: ควรดูแลตนเองอย่างไรเพื่อให้สุขภาพตาและสุขภาพสมองดี

ตอบ: โรคสมองและโรคตาสามารถป้องกันได้ด้วยการดูแลสุขภาพองค์รวมครับ สิ่งสำคัญคือหากมีโรคประจำตัวหรือโรคเรื้อรัง ต้องควบคุมโรคให้ได้ตามเป้าหมายที่แพทย์กำหนด หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่และดื่มสุราเพื่อลดการเสื่อมของระบบประสาท พักผ่อนให้เพียงพอ และที่สำคัญที่สุดคือ หมั่นสำรวจการมองเห็นของตนเองอยู่เสมอ หากพบความผิดปกติควรรีบพบแพทย์ทันทีครับ

โดย นพ.อัครวิชญ์ เอี่ยมสำอางค์  และ นพ.วิชญ์ ธรานนท์