วันนี้ 9 พฤษภาคม 2569 นายวัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ และอดีตผู้พิพากษาอาวุโสในศาลฎีกา ออกมาโพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กส่วนตัว วิพากษ์วิจารณ์ประเด็นการตรา พระราชกำหนด (พ.ร.ก.) กู้เงิน ของรัฐบาล โดยชี้ให้เห็นถึงความสุ่มเสี่ยงในการใช้ช่องว่างทางกฎหมายที่อาจกระทบต่อหลักการถ่วงดุลอำนาจ จนกลายเป็นประเด็นร้อนบนโลกโซเชียลทันที โดยมีข้อความทั้งหมดระบุว่า "เมื่อรัฐบาลใช้ ‘ความจำเป็นทางเศรษฐกิจ’ แทน ‘ภาวะฉุกเฉิน’: เส้นแบ่งอันตรายของ พ.ร.ก.กู้เงิน

รัฐบาลทุกประเทศล้วนต้องการ “เครื่องมือพิเศษ” ในการรับมือวิกฤต แต่ในระบอบประชาธิปไตย เครื่องมือเหล่านี้ย่อมต้องแลกมาด้วย “เงื่อนไขพิเศษ” เสมอ เพราะยิ่งอำนาจฝ่ายบริหารขยายตัวมากเพียงใด กลไกตรวจสอบจากฝ่ายนิติบัญญัติยิ่งต้องเข้มแข็งขึ้นตามไปเท่านั้น

รัฐธรรมนูญไทยจึงกำหนดให้การตรา “พระราชกำหนด” (พ.ร.ก.) เป็นเพียง "ข้อยกเว้น" ไม่ใช่ "หลักปกติ" โดยเฉพาะ พ.ร.ก.กู้เงิน ที่กระทบต่อฐานะการคลังระยะยาว และผูกพันเป็นหนี้สาธารณะที่ประชาชนทุกคนต้องแบกรับ

พ.ร.ก. ไม่ใช่ทางลัดทางการเมือง ตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ พ.ร.ก. ถูกออกแบบมาเพื่อใช้ใน “สถานการณ์ผิดปกติ” ที่รอไม่ได้จริงๆ เช่น สงคราม, ภัยพิบัติร้ายแรง, วิกฤตการเงินฉับพลัน หรือเหตุคุกคามความมั่นคง โดยต้องเป็นกรณี “ฉุกเฉินและมีความจำเป็นรีบด่วนอันมิอาจหลีกเลี่ยงได้” หากรัฐบาลสามารถตีความว่า "เศรษฐกิจชะลอตัว" เท่ากับ "ภาวะฉุกเฉิน" ได้ทุกครั้ง ข้อจำกัดทางรัฐธรรมนูญก็แทบไม่เหลือความหมายอีกต่อไป

บทเรียนจากบรรทัดฐานศาลรัฐธรรมนูญ: คดี "ไทยเข้มแข็ง" (2552) หากจะพิจารณาเส้นแบ่งความ "ฉุกเฉิน" เราต้องย้อนไปดู คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 11/2552 กรณี พ.ร.ก.กู้เงินไทยเข้มแข็ง 4 แสนล้านบาท ซึ่งศาลได้วางบรรทัดฐานที่น่าสนใจไว้ดังนี้: มติเสียงข้างมาก 8 ต่อ 1: วินิจฉัยว่า "ไม่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ" เหตุผลสำคัญ: ในขณะนั้นโลกเผชิญวิกฤต Subprime ที่กระทบส่งออกและท่องเที่ยวไทยอย่างรุนแรง ศาลมองว่าหากรอออกเป็น พ.ร.บ. ปกติ มาตรการกระตุ้นเศรษฐกิจจะขาดช่วงและไม่ทันต่อวิกฤตการณ์โลก

ดุลพินิจฝ่ายบริหาร: ศาลระบุว่าการพิจารณาความ "ฉุกเฉินรีบด่วน" เป็นเรื่องในทางบริหาร ซึ่งรัฐบาลมีข้อมูลเชิงลึกมากกว่า ศาลจึงให้ความเคารพต่อดุลพินิจนั้น เว้นแต่จะเป็นกรณีที่ "ชัดแจ้ง" ว่าไม่มีความจำเป็นเลย บรรทัดฐานนี้เองที่เป็นทั้ง "เกราะคุ้มกัน" ให้ฝ่ายบริหาร และเป็น "โจทย์ใหญ่" ว่าปัญหาเศรษฐกิจในปัจจุบันมีความ "ชัดแจ้ง" หรือ "รุนแรง" เทียบเท่าวิกฤตการเงินโลกในครั้งนั้นหรือไม่?

เปรียบเทียบยุคโควิด-19: เมื่อความฉุกเฉินมีอยู่จริง ในยุคโควิด รัฐบาลออก พ.ร.ก.กู้เงิน ท่ามกลางการล็อกดาวน์และระบบสาธารณสุขที่ตึงตัว ซึ่งมีลักษณะของ “ภัยฉุกเฉินสาธารณะ” ชัดเจน แต่หากวันนี้รัฐบาลใช้ตรรกะเดียวกันกับสภาวะเศรษฐกิจทั่วไป ความแตกต่างระหว่าง "วิกฤตชาติ" กับ "ปัญหานโยบาย" จะเริ่มเลือนหาย และนั่นคือจุดอันตราย! 

อันตรายที่แท้จริง: บรรทัดฐานทางอำนาจ สิ่งที่น่ากังวลยิ่งกว่าตัวเลขหนี้ คือ “การขยายตัวของดุลพินิจ” หากรัฐบาลหนึ่งอ้างเหตุเศรษฐกิจเพื่อเลี่ยงกระบวนการตรวจสอบของสภาได้ รัฐบาลต่อๆ ไปก็ย่อมทำได้เช่นกัน จน พ.ร.ก. อาจค่อยๆ เปลี่ยนจาก "ข้อยกเว้น" กลายเป็น "เครื่องมือปกติ"

นี่คือสิ่งที่นักกฎหมายรัฐธรรมนูญเรียกว่า “การขยายอำนาจฝ่ายบริหารผ่านภาวะยกเว้น” (Expansion of Executive Power through the State of Exception) [????️] ซึ่งมักเกิดขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปจนสังคมไม่ทันสังเกต

ประชาธิปไตยไม่ได้ล่มสลายในวันเดียว ความเสื่อมถอยมักเริ่มจากการทำให้ "มาตรการพิเศษ" กลายเป็นเรื่องปกติ การอภิปรายในสภาอาจใช้เวลาและถูกฝ่ายค้านตรวจสอบ แต่นี่คือ “ต้นทุนของประชาธิปไตย” ไม่ใช่อุปสรรคที่ฝ่ายบริหารควรหลีกเลี่ยง เพราะความโปร่งใสคือรากฐานของเสถียรภาพที่ยั่งยืน

เส้นแบ่งที่สังคมต้องช่วยกันเฝ้า รัฐบาลย่อมมีหน้าที่แก้ปัญหาเศรษฐกิจ แต่สิ่งที่สังคมต้องตั้งคำถามไม่ใช่เพียง "จะกู้หรือไม่" แต่คือ "รัฐบาลกำลังใช้อำนาจภายใต้กรอบรัฐธรรมนูญอย่างเคร่งครัดเพียงใด" เพราะหากวันหนึ่ง “ความจำเป็นทางเศรษฐกิจ” แทนที่ “ภาวะฉุกเฉิน” ได้อย่างสมบูรณ์ สิ่งที่สูญหายไปอาจไม่ใช่แค่เงินงบประมาณ แต่คือหลักการถ่วงดุลอำนาจของระบอบรัฐสภาไทย

วัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ 9/5/69 #พรกกู้เงิน #ไทยเข้มแข็ง #ศาลรัฐธรรมนูญ #หนี้สาธารณะ #ตรวจสอบรัฐบาล #ประชาธิปไตย #เศรษฐกิจไทย #กฎหมายรัฐธรรมนูญ #วัสติงสมิตร"

หลังจากโพสต์ของ วัส ติงสมิตร นี้เผยแพร่ออกไป ชาวโซเชียลต่างเข้ามาแสดงความคิดเห็นแตกออกเป็นหลายมุมมอง เช่น

"ขอบพระคุณท่านอาจารย์ฯมากครับ"

"ขอขอบพระคุณ"

"ครับท่าน รัฐบาล ใช้อำนาจ เป็นไปตามกฎหมายเท่าเมื่อไรใช้เกินขอบเขตหรือนอกเหนืออำนาจฝ่ายนิติบัญญัติต้องเข้มแข็งประโยชน์ตกกับประชาชน"

"เขียนได้ดีมากครับ ท่านอาจารย์"

"ถ้าอ้างความจำเป็น คงต้องกู้เป็นรายปี"

"ผมมองว่า ภาวะยิ่งกว่าฉุกเฉินกำลังจะมาถึงอย่างที่คาดไม่ถึง และหากในยามนั้น ไม่มีทรัพยากรเพียงพอ เกรงว่าจะมีปัญหามากกว่าที่เราคิดครับ"

"น่าสนใจครับ"

ขอขอบคุณข้อมูลและภาพจาก เพจเฟซบุ๊ก วัส ติงสมิตร