กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคปัจจุบัน แม้ได้ให้ความคุ้มครองแก่ผู้บริโภคตามสมควร แต่ยังนับว่ามีปัญหาในทางปฏิบัติอยู่

ที่ผ่านมามีกรณีศึกษาที่น่าสนใจ เช่น กรณีผู้จำหน่ายรถยนต์รายหนึ่งที่มีชื่อเสียง ได้ขายรถยนต์เป็นจำนวนมากให้แก่ผู้ซื้อในประเทศไทย ที่เชื่อถือในยี่ห้อหรือแบรนด์รถยนต์นั้น เมื่อผู้ซื้อนำรถยนต์ไปใช้แล้วมีปัญหาเกี่ยวกับระบบเกียร์และการขับเคลื่อน ผู้ซื้อได้นำรถเข้าซ่อมหลายครั้ง ตามที่ได้รับประกันจากผู้ขายเนื่องจากเป็นรถใหม่แต่ยังมีปัญหาเหมือนเดิม

ต่อมา ผู้ซื้อได้รวมตัวกันฟ้องแบบกลุ่ม (Class Action) ในคดีแพ่ง เพื่อเรียกร้องให้ผู้จำหน่ายเปลี่ยนรถยนต์คันใหม่ให้ เป็นแบบเดิมรุ่นเดิม หรือเลิกสัญญา และให้ผู้จำหน่ายชดใช้เงินให้ คดีถึงที่สุด ศาลได้ตัดสินตามกฎหมายในขณะนั้นให้ผู้จำหน่ายรับผิดด้วยการซ่อมแซมรถยนต์คันเดิมที่ซื้อ และไม่อนุญาตให้เปลี่ยนรถคันใหม่ หรือให้เลิกสัญญา สร้างความผิดหวังให้แก่บรรดาผู้ซื้อรถยนต์ที่เชื่อถือในยี่ห้อหรือแบรนด์รถยนต์ที่มีปัญหานั้น

กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคใหม่มีชื่อว่า พระราชบัญญัติความรับผิดต่อความชำรุดบกพร่องของสินค้า พ.ศ...  ขณะนี้เป็นเพียงร่างกฎหมายที่ผ่านความเห็นชอบจากคณะรัฐมนตรี อยู่ระหว่างการพิจารณาของรัฐสภา ยังไม่ประกาศใช้เป็นกฎหมาย แต่คาดว่าจะมีผลบังคับใช้ในเวลาไม่นานนับจากนี้

หัวใจสำคัญของกฎหมายใหม่นี้คือ การเปลี่ยนภาระการพิสูจน์ จากเดิมที่ผู้ซื้อหรือผู้บริโภคต้องพิสูจน์ว่า สินค้าชำรุดตั้งแต่แรก ให้เปลี่ยนเป็นหน้าที่ของผู้ขายหรือผู้ผลิต ที่ต้องพิสูจน์ว่า สินค้ามีความสมบูรณ์ตั้งแต่ต้น

ภาระการพิสูจน์ตามกฎหมายใหม่ จึงตกอยู่แก่ผู้จำหน่าย ซึ่งเป็นผู้ประกอบการ หรือผู้ผลิต โดยผู้จำหน่ายต้องเป็นฝ่ายพิสูจน์ว่า สินค้าของตนไม่มีปัญหา  

เมื่อสินค้ามีปัญหาภายในระยะเวลากำหนด ระยะเวลาในการคุ้มครอง จะเริ่มคุ้มครองทันที ผู้ซื้อสามารถใช้สิทธิเรียกร้อง ฟ้องร้องโดยสันนิษฐานว่า ความบกพร่องนั้นเริ่มมาแต่ต้น  ดังนี้ สินค้าทั่วไป และจักรยานยนต์ คุ้มครอง 6 เดือน หรือไม่เกิน 5,000 กิโลเมตร อายุความในการเรียกร้อง 1 ปี, รถยนต์ คุ้มครอง 1 ปี หรือไม่เกิน 10,000 กิโลเมตร อายุความในการเรียกร้อง 2 ปี, เครื่องใช้ไฟฟ้า/อิเล็กทรอนิกส์ เครื่องยนต์ คุ้มครอง 6 เดือน อายุความในการเรียกร้อง 2 ปี สิทธิในการขอเปลี่ยนสินค้าทันที สินค้าทั่วไป พบข้อบกพร่องที่เป็นสาระสำคัญใน 7 วัน, รถยนต์ และจักรยานยนต์ พบข้อบกพร่องที่เป็นสาระสำคัญที่มีผลกระทบต่อความปลอดภัยและไม่อาจแก้ไขได้,เครื่องใช้ไฟฟ้า/อิเล็กทรอนิกส์ เครื่องยนต์ พบข้อบกพร่องที่เป็นสาระสำคัญใน 14 วัน

สิทธิในการได้รับการเยียวยา ผู้ซื้อมีสิทธิเลือกได้ 4 ประการ คือ ขอซ่อมแซม โดยผู้จำหน่ายต้องรับผิดชอบซ่อมแซมสินค้าให้กลับมาใช้งานได้ตามปกติ, ขอเปลี่ยนสินค้าใหม่ โดยหากสินค้าซ่อมแซมแล้วยังเสียซ้ำซาก หรือซ่อมแซมไม่เสร็จตามกำหนดเวลา, ขอลดราคา หากผู้ซื้อหรือผู้บริโภคยอมรับสภาพสินค้าที่มีตำหนิหรือมีปัญหาได้ แต่ขอส่วนลดชดเชย, และบอกเลิกสัญญา โดยยกเลิกการซื้อขายและขอเงินคืนเต็มจำนวนและผู้จำหน่ายต้องคืน

การใช้บังคับตามกฎหมายใหม่จะยกเว้นสำหรับกรณี จำหน่ายสินค้าที่ใช้แล้ว, สัตว์มีชีวิต เช่น ปลา ลูกสุนัข ลูกแมว และการซื้อขายสินค้าระหว่างตัวผู้ซื้อซึ่งอยู่ในฐานะเป็นผู้บริโภคด้วยกันเอง หรือโดยผ่านแพลตฟอร์มอิเล็กทรอนิกส์ที่เป็นตัวกลาง เช่น Shopee, Kaidee, eBay แต่ไม่ตัดสิทธิที่ผู้ซื้อ (ที่อยู่ในฐานะผู้บริโภคด้วยกัน) จะเรียกร้องจากผู้ประกอบธุรกิจต้นทาง รวมถึงสินค้าอื่นที่จะประกาศเป็นกฎกระทรวงภายหลัง

กฎหมายใหม่นี้ มีชื่อเรียกอย่างไม่เป็นทางการว่า Lemon Law ซึ่งแปลว่า กฎหมายมะนาวเหตุที่มีชื่อไม่เป็นทางการเช่นนี้ เพราะมะนาวเป็นผลไม้ที่มองจากภายนอกจะเห็นว่า เป็นผลไม้ที่ดีและสวยงาม แต่มีรสชาติเปรี้ยวไม่สามารถรับประทานได้ ต้องใช้เป็นส่วนประกอบในการปรุงอาหารเท่านั้น เปรียบเสมือนสินค้าที่ดูจากภายนอกเหมือนว่ามีสภาพดี แต่ภายในมีความชำรุดบกพร่องอยู่

กฎหมาย Lemon Law นี้ เริ่มบังคับใช้ครั้งแรกที่รัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา ให้ความคุ้มครองรถยนต์ใหม่ และหากซ่อมแซมไม่ได้ตามที่กำหนดถึง 3-4 ครั้ง ผู้จำหน่ายรถยนต์ต้องคืนเงินให้ โดยมีสูตรคำนวณราคาที่ชัดเจน หรือเปลี่ยนรถยนต์คันใหม่ให้กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคในลักษณะเช่นนี้ บางประเทศยังให้ความคุ้มครองถึงสินค้ามือสอง เช่น สิงคโปร์ และเยอรมนี

อย่างไรก็ตาม เมื่อกฎหมายใหม่นี้มีผลบังคับ ความคุ้มครองตามกฎหมายใหม่อาจกลายเป็นต้นทุนแฝงของผู้ผลิตและผู้จำหน่ายสินค้า ที่ผู้ซื้อหรือผู้บริโภคจะต้องเป็นผู้แบกรับราคาสินค้าที่เพิ่มสูงขึ้นโดยไม่รู้ตัว

ในอนาคตอันใกล้ ผู้บริโภคจะได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายใหม่มากขึ้น และถือเป็นการพลิกโฉมการผลิต การขาย และการจำหน่ายสินค้าต่อผู้บริโภค

ดร.รุจิระ บุนนาค

กรรมการผู้จัดการ

Marut Bunnag International Law Office

rujira_bunnag@yahoo.com

Twitter : @RujiraBunnag