ตั้งแต่โบร่ำโบราณ มีสำนวนไทยอยู่สำนวนหนึ่ง คือ “คางคกขึ้นวอ” หมายถึง คนชั้นต่ำที่มีโอกาสได้ขึ้นไปนั่งบนพาหนะ ซึ่งเป็นของเจ้านายชั้นสูง แล้วแสดงท่าโอ้อวด หยิ่งผยอง

“คางคก” เป็นชื่อสามัญของสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกมีรูปร่างหน้าตาคล้ายกบ เป็นวงศาคณาญาติกันนั่นล่ะ แต่อยู่ในสายที่ค่อนข้างอัปลักษณ์ คือ มีผิวหนังขรุขระ เป็นปูดปมตะปุ่มตะป่ำ ไม่ชวนลูบคลำหรือนำไปเลี้ยงดู นอกจากรูปร่างหน้าตาไม่น่ากินแล้ว ยังมีพิษ กินเข้าไปอาจถึงตายได้

ส่วน “วอ” คือพาหนะชนิดหนึ่ง ลักษณะเป็นรูปเรือนเล็กๆขนาดคนนั่งได้ มีหลังคาทรงจั่ว และมีคานอยู่ข้างใต้ 2 ข้างสำหรับให้คนหาม วอเป็นพาหนะสำหรับเจ้าขุนมูลนายหรือข้าราชการฝ่ายใน สมัยนี้พอจะเห็นก็ในพิธีใหญ่ๆ หรือในหนังละครประเภทย้อนยุค ย้อนประวัติศาสตร์

คางคกขึ้นวอ จึงใช้เปรียบเปรยคนที่ต่ำศักดิ์ ไม่น่ายกย่อง คำนี้ไม่เคยพ้นสมัย เพราะในปัจจุบันก็ยังเอามาใช้เปรียบเปรยกันแต่ทุกวันนี้ คางคกขึ้นวอไม่ได้หมายถึงคนที่มีฐานะต่ำต้อยอย่างเดียว และรูปร่างหน้าตาก็อาจจะปกติดีเหมือนคนทั่วไป ไม่ได้มีปุ่มปมตามเนื้อตัว บ้างก็หน้าสะสวยหล่อเหลาใช้ได้ แต่เป็นการเปรียบถึงนิสัยใจคอของคนบางพวกมากกว่า หรือพูดให้ตรงกว่านั้นก็คือสันดาน

คนสันดานไม่ดี ขอแค่มีโอกาสหรือมีอำนาจเพิ่มขึ้นแม้เพียงเล็กน้อย ก็จะลำพอง ยโสโอหัง อวดโอ่แบบคนไม่รู้จักเจียมตัว หยาบคาย ไม่น่ารัก ไม่น่าคบและมักมีลักษณะยกตนข่มท่าน ทั้งด้วยอากัปกิริยาท่าทางและคำพูดคำจา

แต่ก็นั่นแหละ ลงว่าสันดานไม่ดีเสียแล้ว ถึงจะได้ขึ้นนั่งบนวอ หรืออยู่ในตำแหน่งอันทรงเกียรติ ก็ไม่สามารถลบล้างธาตุแท้ที่ติดตัวอยู่ออกไปได้

คนประเภทที่เปรียบได้กับคางคกขึ้นวอนี้มีให้เห็นในสังคมไทยเสมอมา โดยเฉพาะพวกที่มีตำแหน่งทางราชการ หรือมีอำนาจบางอย่างในทางการเมือง บางคนเป็นแค่นายสิบหรือจ่า เป็น
สมาชิกอบต. หรือปลัดอำเภอ ก็เหิมเกริม ใช้อิทธิพลข่มขู่คนไปทั่ว บ้างก็เป็นแค่สส. แต่ทำตัวใหญ่คับบ้านคับเมือง

พอเขียนถึง คางคกขึ้นวอ ก็นึกเชื่อมโยงมาถึงอีกสำนวนหนึ่งที่มีคางคกเป็นตัวเอกอีกเหมือนกัน นั่นคือ “สัญชาติคางคก ยางหัวไม่ตกไม่รู้สึก”

“ยาง” เป็นคำเรียกของเหลวที่ไม่ได้เบาบางใสแบบน้ำ แต่มีความหนืดเหนียว ยางที่เราจะพบกันเสมอก็คือยางที่อยู่ในพืชผัก ผลไม้ ต้นไม้ มีอยู่มากบ้างน้อยบ้าง เช่น ยางพารา, ยางมะละกอ, ยางบอน, ยางกล้วย ฯลฯ หรือเรียกสิ่งอื่นที่คล้ายๆ กัน เช่น ยางมะตอย

แต่ถ้า “ยางอาย” นั้นออกจะเป็นนามธรรม จับต้องไม่ได้ เว้นแต่พบเห็นแล้วจะรู้สึกได้เองว่า ใครมียางอาย หรือไม่มียางอาย ซึ่งอย่างหลังนี่นักการเมืองบ้านเรามีมากพอสมควร บางพวกไร้ยางอายกันทั้งตระกูล ก็มีให้เห็นมาแล้ว

เพราะคำว่า ยาง จึงมีอีกสำนวนว่า “เลือดตกยางออก” คนเก่าๆ ก็มักพูดให้คล้องจองกันไปอย่างนั้น แต่ก็หมายรวมถึงเลือด ถ้าบอกว่า ไอ้นี่สันดานไม่ดี ต้องเอายางหัวออกซะบ้าง เผื่อจะได้รู้สึกตัว ก็คือต้องตีหัวเอาเลือดออกนั่นแหละ

คางคกก็มียาง เป็นเมือกสีขาวๆ ถูกขับออกมาจากต่อมพิษที่อยู่เหนือดวงตาของมัน จึงนำมาใช้เปรียบเทียบกับคนที่ต่ำช้าและไม่เจียมตัวว่า สัญชาติคางคก ยางหัวไม่ตกก็ไม่รู้สึก

ข่าวการทะเลาะวิวาท ตีรันฟันแทงกันจนบาดเจ็บล้มตาย ที่มีอยู่มากมายทุกวันนี้ จะพบว่าส่วนหนึ่งก็มาจากพวกคางคกขึ้นวอ อวดเบ่ง ทำตัวกร่าง คนที่ต่อมความอดทนเปราะบางก็ลงมือเอา
ยางหัวออกเสียบ้าง หรือบางพวกก็เอาตำแหน่งหน้าที่ไปคอร์รัปชั่น โดยไม่กลัวเกรงกฎหมายหรือบาปกรรม สุดท้ายติดคุกติดตะรางไปก็มี

คิดถึงสำนวนไทยเก่าๆ เหล่านี้แล้ว อีกมุมก็นึกสงสารคางคก เพราะจริงๆ แล้วคางคกมันก็อยู่ของมันไปตามธรรมชาติ ไม่ได้มีพิษมีภัยกับใคร ถ้าไม่ไปแหย่หรือไปตีให้มันตกใจ แต่ด้วยเนื้อตัวน่าเกลียดก็เลยถูกเอามาเปรียบกับคนที่มีสันดานไม่ดี ทั้งที่คนที่ถูกเปรียบเทียบกับคางคกนั้นน่ารังเกียจและน่าขยะแขยงกว่ามันตั้งเยอะ

ทิวา สาระจูฑะ