ช่วง “หน้าหนาว” คุณภาพอากาศในประเทศไทยมักจะไม่ค่อยดี ที่เป็นช่วงนี้เพราะไม่ใช่ฤดูฝน ไม่ค่อยมีลมที่จะพัดพาเอาอากาศที่ไม่ดีไปที่อื่น การที่เราจะดูว่าสภาพอากาศดีหรือไม่ดี เราดูจาก AQI และระดับของ PM2.5

AQI ชื่อเต็มคือ Air Quality Index หรือดัชนีคุณภาพอากาศ โดยจะคำนวณจากมลพิษหลายชนิด เช่น PM2.5, PM10, โอโซน (O3), NO2, SO2, CO ค่า AQI ไม่มีหน่วย

ระดับ AQI และผลกระทบต่อสุขภาพ (อ้างอิงมาตรฐานสุขภาพของ WHO และ US-EPA) คือ

0-50 (สีเขียว - ดี): คุณภาพอากาศดี เหมาะสำหรับกิจกรรมกลางแจ้ง

51-100 (สีเหลือง - ปานกลาง): ยอมรับได้ แต่อาจมีความเสี่ยงสำหรับผู้ที่ไวต่อมลพิษ

101-150 (สีส้ม - เริ่มมีผลต่อกลุ่มเสี่ยง) : ผู้ป่วยโรคปอด/หัวใจ เด็ก และผู้สูงอายุ ควรลดกิจกรรมกลางแจ้ง

151-200 (สีแดง - ไม่ดีต่อสุขภาพ) : ทุกคนอาจเริ่มมีอาการผิดปกติ ควรหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้ง

201-300 (สีม่วง - อันตรายมาก) : สุขภาพทุกคนได้รับผลกระทบรุนแรง ควรอยู่ภายในอาคาร

301+ (สีน้ำตาล/แดงเข้ม - อันตราย ) : ระดับฉุกเฉิน เสี่ยงต่อสุขภาพรุนแรงทุกคน 

ในประเทศไทยเวลาพูดถึง AQI ส่วนใหญ่มักหมายถึง PM2.5

PM2.5 หรือ Particulate matter 2.5 คือ ฝุ่นละอองขนาดเล็กมาก มีเส้นผ่าศูนย์กลางขนาด 2.5 ไมครอน เล็กจนเข้าสู่ปอดและกระแสเลือดได้ ที่มาของ PM2.5 คือ ควันรถ (ดีเซล เบนซิน) โรงงานอุตสาหกรรม การเผาในที่โล่ง ไฟป่า ฝุ่นก่อสร้าง ควันบุหรี่ ฯลฯ ซึ่งมีผลกระทบต่อสุขภาพในระยะสั้น คือ แสบตา ไอ จาม หายใจลำบาก ปวดหัว อ่อนเพลีย สำหรับระยะยาวทำให้เป็นโรคปอดเรื้อรัง หอบหืดกำเริบ โรคหลอดเลือดหัวใจ สมอง เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคมะเร็งปอด ในเด็กจะทำให้การพัฒนาปอดช้าลง และในหญิงตั้งครรภ์ จะมีความเสี่ยงต่อการคลอดก่อนกำหนด ผู้ที่มีความเสี่ยงต่อ AQI ที่ไม่ดี คือ เด็ก ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยโรคหัวใจ โรคปอด หญิงตั้งครรภ์ ฯลฯ

ส่วน PM2.5 หน่วยที่ใช้คือ mg/m3 (ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร หรือ มคก./ลบ.ม.) ค่าเท่าไหร่จึงจะมีผลต่อสุขภาพ

0-15 ดี, 16-35 เริ่มมีผลกับคนแพ้ง่าย, 36-55 ไม่ดีต่อสุขภาพ, 56-150 แย่มาก และ มากกว่า 150 อันตราย

มาตรฐานความเข้มข้นของ PM2.5 แบ่งเป็นค่าเฉลี่ยรายวันคือ ไม่เกิน 15 mg/m3 (WHO) และรายปีไม่เกิน 5 mg/m3

วิธีป้องกันตนเอง คือ ใส่หน้ากาก N95, KN95 เมื่อมีค่าฝุ่นสูง เลี่ยงการออกกำลังกายกลางแจ้ง ปิดประตูหน้าต่าง ใช้เครื่องฟอกอากาศที่มี HEPA กลับถึงบ้านแล้วล้างหน้า จมูก อาบน้ำ

สำหรับการช่วยลดฝุ่น คือ การใช้ระบบขนส่งสาธารณะ ใช้รถไฟฟ้า งดการเผาขยะ ดูแลรถไม่ให้มีควันดำ ควบคุมการเผา ดูแลมาตรฐานโรงงานและยานยนต์ มีระบบเตือนภัยและมีข้อมูลที่ถูกต้อง ปลูกต้นไม้ ฯลฯ

หน้ากาก N95 คือ หน้ากากกรองอนุภาค ป้องกัน PM2.5 ได้ประมาณ 90-95% แต่ต้องใส่ให้ถูกต้องและกระชับ ถ้าหลวมเล็กน้อย ป้องกันได้ 60-80% มีช่องลมรั่ว (จมูกและแก้ม) ป้องกันได้น้อยกว่า 50% หน้ากากเปียกและเก่า จะลดความสามารถลงมาก หน้ากากที่ดีที่สุดคือ N95 ตามด้วย KF94/KN95, หน้ากากแพทย์จะป้องกันได้ประมาณ 40-50% ส่วนหน้ากากผ้าอาจป้องกันได้เพียง 20%

กิจกรรมในครัวเรือนที่ทำให้เกิดมลพิษในอากาศ คือ การสูบบุหรี่ การจุดธูปเทียน การใช้เครื่องถ่ายเอกสาร ฯลฯ

สารมลพิษที่ใช้วัดคุณภาพอากาศประกอบด้วยสิ่งต่างๆ เหล่านี้

คาร์บอนมอนอกไซด์ (CO) การเผาไหม้ที่ไม่สมบูรณ์ของเชื้อเพลิง และสารประกอบคาร์บอนต่างๆ ทั้งจากยานพาหนะหรือเกิดในธรรมชาติ ผลกระทบเป็นอันตรายแบบทันที ทำให้มึนงง ปวดศีรษะ ผู้เป็นโรคหัวใจจะเกิดอาการรุนแรง ถ้าได้สูดดมในปริมาณมากอาจถึงตายได้

โอโซน (O3) เกิดจากปฏิกิริยาในบรรยากาศ โดยอิทธิพลของแสงแดด มีผลต่อการทำงานของระบบทางเดินหายใจ และกล้ามเนื้อหัวใจ เกิดการระคายเคืองนัยน์ตา และเยื่อจมูกมีผลต่อการทำงานของปอด

ซัลเฟอร์ไดออกไซด์ (SO2) การเผาไหม้ของเชื้อเพลิงที่มีกำมะถัน การถลุงแร่โลหะที่มีส่วนผสมของกำมะถัน กระบวนการทางอุตสาหกรรมบางประเภท ลาวาจากภูเขาไฟ ทำให้เกิดโรคหลายชนิดที่เกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจ การทำงานของปอด ทำให้เกิดการระคายเคืองนัยน์ตาและเยื่อจมูก

ไนโตรเจนไดออกไซด์ (NO2) ยวดยานพาหนะต่างๆ การเผาไหม้ที่อุณหภูมิสูง ปฏิกิริยาเคมีในบรรยากาศ ทำให้เกิดอาการเจ็บป่วยด้วยโรคที่เกี่ยวกับระบบหายใจ

ตะกั่ว (Pb) มีในธรรมชาติ การทำเหมืองและการถลุงแร่ตะกั่ว ยวดยานพาหนะต่างๆ อุตสาหกรรมที่ใช้ตะกั่ว เช่น โรงงานแบตเตอรี่ หากสะสมในร่างกาย ทำให้ไตเสื่อมคุณภาพ เป็นอันตรายต่อระบบประสาทส่วนกลาง

ฝุ่นละออง การเผาไหม้ที่ไม่สมบูรณ์ของเชื้อเพลิง การก่อสร้าง กระบวนการทางอุตสาหกรรม ปฏิกิริยาเคมีในบรรยากาศ เป็นอันตรายต่อระบบทางเดินหายใจ ทำให้เกิดอาการไอหรือจาม การสะสมของสารพิษที่ติดมากับฝุ่นละอองส่งผลให้อัตราการตายก่อนวัยอันควรเพิ่มขึ้น(เอกสารอ้างอิง : เรียนรู้ อยู่กับฝุ่น PM2.5 โดยกลุ่มเฝ้าระวังฝุ่น จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย)

ยังมีประชาชนอีกมากที่ออกกำลังกายกลางแจ้งโดยไม่สวมหน้ากาก N95 และอีกจำนวนมากที่ไม่สวมหน้ากากเวลาที่ AQI และ PM2.5 สูง ถ้า AQI, PM2.5 สูงควรสวมหน้ากาก N95 ทุกคนเวลาออกนอกบ้าน และในบ้านควรมีเครื่องกรองอากาศที่ได้มาตรฐาน

นพ.พินิจ กุลละวณิชย์