ผมเคยเขียนเกี่ยวกับระบบสาธารณสุขปฐมภูมิ และได้เกริ่นเกี่ยวกับ รพ.สต.-โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล-ไว้บ้างแล้ว วันนี้จะขอพูดเกี่ยวกับ รพ.สต. อย่างละเอียดในความคิดของผม

ตามที่เคยเกริ่นไว้ ปัจจุบันนี้มี รพ.สต.ทั่วประเทศประมาณ 9,500 แห่ง แต่ในที่สุดคงมีประมาณ 6,500 แห่งโดย รพ.สต.แต่ละแห่งจะรับผิดชอบประชาชนประมาณ 10,000 คน รวมแล้วดูแลประชาชนทั้งหมด 65 ล้านคน

รพ.สต. จะมีแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว (family medicine) และบุคลากรต่างๆ จากพยาบาลวิชาชีพ นักวิชาการสาธารณสุข เจ้าพนักงานสาธารณสุข ทันตแพทย์ ทันตภิบาล เภสัชกร แพทย์แผนไทย เจ้าหน้าที่ธุรการ ผู้ช่วยเหลือคนไข้และลูกจ้าง และ อสม. ฯลฯ

หลักการของระบบ รพ.สต.ดีมาก มีเจ้าหน้าที่สาธารณสุขที่ดูแลประชาชนทุกคนตั้งแต่เกิดจนตาย ทุกเพศ ทุกวัย โดยเน้นการดูแลสร้างเสริมสุขภาพ ป้องกันโรคตั้งแต่เกิดการฉีดวัคซีน ไปเยี่ยมผู้ป่วยที่บ้าน ประชาชนทุกคนต้องมาขึ้นทะเบียนกับ รพ.สต. ใกล้บ้านก่อน มีอะไรก็มาปรึกษา มารับคำแนะนำการมีพฤติกรรมที่ดีในการดำรงชีวิตประจำวัน ตั้งแต่การกิน การออกกำลังกาย การนอน การไม่สูบบุหรี่ ไม่ดื่มแอลกอฮอล์ การมีเพศสัมพันธ์ที่ปลอดภัย การไม่เสพสิ่งเสพติด การตรวจคัดกรองหาโรคต่างๆ เพราะ 70-80% ของการเสียชีวิตของชาวไทยและชาวโลกมาจากโรคที่ไม่ติดต่อ หรือ noncommunicable diseases, NCDs ที่เกิดจากพฤติกรรมของเราเองที่ไม่ดีต่อสุขภาพ ที่ปฏิบัติมาเป็นเวลานาน ฉะนั้นเจ้าหน้าที่สาธารณสุขจาก รพ.สต.จะให้คำแนะนำต่างๆ ตั้งแต่ยังสบายดี เช่น ดูแลตนเองด้วยวิธีการต่างๆ เช่น ไม่ให้ประชาชนอ้วน (ผู้ใหญ่มีดัชนีมวลกายเล็กกว่า 23, พุงชาย-หญิง ไม่เกิน 90,80 ซม.) ความดันโลหิตพยายามให้ระดับบน systolic ไม่เกิน 120 ระดับล่าง diastolic ไม่เกิน 80 มม.ปรอท ไม่กินเค็ม หวาน มันมากนัก ฯลฯ

ประเด็นที่สำคัญ คือ ต้องเริ่มดูแลตนเองตั้งแต่เยาว์วัยตั้งแต่ยังสบายดี ยังไม่มีอาการ แค่นี้ก็จะเป็นการเริ่มต้นการดูแลสุขภาพที่ดีมาก เพียงแต่ทำให้ทุกคนที่สบายดี ยังไม่เป็นโรค มีดัชนีมวลกาย พุงไม่เกินเกณฑ์ก็จะลดการเจ็บป่วยได้เป็นอย่างมาก

แต่ปัญหาในขณะนี้คือ ที่ รพ.สต.ไม่มีแพทย์ประจำอยู่ที่นี่ตลอด ซึ่งอันนี้ผมเข้าใจในสภาวะปัจจุบัน แพทย์ไม่จำเป็นต้องนอนอยู่ที่ชุมชนนี้ แต่ควรมีแพทย์มาตรวจที่ รพ.สต.ทุกวัน ถ้าเป็นไปได้ในอนาคต ปัจจุบันนี้ รพ.สต.บางแห่ง (ที่ผมไปเยี่ยมมาเร็วๆ นี้) มีแพทย์มาเพียงเดือนละ 2 ครั้ง บางแห่งโชคดีหน่อย 1-2 ครั้งต่อสัปดาห์ โดยแพทย์จะมาจาก รพ.ชุมชน หรือ รพ.ทั่วไป

เจ้าหน้าที่สาขาต่างๆ ก็ยังขาด ตั้งแต่พยาบาลวิชาชีพ นักวิชาการสาธารณสุข เภสัชกร ทันตแพทย์ หรือแม้แต่ทันตาภิบาล นักกายภาพ ฯลฯ ผมอยากให้รัฐบาลหันมาดูปัญหากำลังคนของ รพ.สต. เพราะ รพ.สต. คล้ายๆ เป็นด่านแรก เป็นกำแพงกัน “ข้าศึก” เข้าเมือง ถ้าด่านแรกอ่อนแอ “ข้าศึก” ก็จะไหลทะลักเข้าประเทศได้โดยง่าย และจำนวนมาก ซึ่งจะเป็นปัญหาต่อการจัดการ ฯลฯ

ผมเป็นแพทย์ รู้แต่เรื่องกำลังคนทางแพทย์ และพอรู้บ้างเกี่ยวกับพยาบาล เพราะเคยทำงานร่วมกันมากับสภาการพยาบาล ประเทศไทยในมุมมองของผม ยังขาดแพทย์ พยาบาลอีกมาก (เป็นแสนคน) โดยเฉพาะในชนบท และในชนบท บุคลากรสายต่างๆ ที่ทำงานในกระทรวงสาธารณสุขก็มีไม่มาก เพราะงานหนัก สวัสดิการยังน้อยไป เมื่อเทียบกับระบบเอกชน รวมทั้งการเสี่ยงต่อการถูกฟ้องร้องจากข้อมูลของแพทยสภาประเทศไทยเรามีแพทย์ที่มีชีวิตทั้งหมด ณ วันที่ 31/3/69 เพียง 77,519 คน ที่ติดต่อได้ 76,513 คน อยู่ใน กทม. 36,567 คน ต่างจังหวัด 39,946 คน (อายุเกิน 60-70 ปี 6,343 คน เกิน 70 ปี 5,616 คน) ถ้าคิดง่ายๆ ว่า กทม.มีประชาชน 10 ล้านคน (ทั้งที่แอบแฝง) ต่างจังหวัดมี 55 ล้านคน กทม.จะมีแพทย์ 1 คนต่อ 274 ประชากร ต่างจังหวัดจะมีแพทย์ 1 คน ต่อ 1,376 ประชากร แต่แพทย์ทั้งหมดที่อยู่ต่างจังหวัดส่วนใหญ่อยู่ในเมืองใหญ่ๆ และมีส่วนน้อยอยู่ในกระทรวงสาธารณสุขและหรือ ส่วนราชการอื่นๆ ฉะนั้นบางจังหวัดอาจมีแพทย์ 1 คนต่อประชาชนหลายพันคน

สำหรับแพทย์ทางด้านเวชศาสตร์ครอบครัว ณ 31/12/2568 มีแพทย์ที่มีชีวิตอยู่ 8,321 คน เป็น อว. 6,534 คน วว. 2,018 คน (แต่เสียชีวิตไป 231 ท่าน) วว. คือ แพทย์ผู้ผ่านการฝึกอบรมและสอบทางด้านเวชศาสตร์ครอบครัว แพทย์ผู้ได้หนังสืออนุมัติ (อว.) ปัจจุบันอาจไม่ได้ทำทางด้านเวชศาสตร์ครอบครัว เพราะมีวุฒิบัตรทางสาขาอื่นด้วย

ฉะนั้นถ้าเราคิดจากจำนวนแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวที่ได้ วว. 2,018 คน ก็จะเห็นได้ว่ามีไม่พอสำหรับ 9,500 รพ.สต.ในปัจจุบันนี้ ในปี 2568 มีการผลิตแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวทางวุฒิบัตร (วว.)เพียง 169 คน (อว.21) (มีการผลิต วว. ตั้งแต่ 2559 61 คน, ปี’60 88 คน, ปี’61 146 คน, ปี’62 147 คน, ปี’63 223 คน, ปี’64 265 คน, ปี’65 194 คน, ปี’66 79 คน, ปี’67 162 คน และปี 2568 169 คน เท่านั้น

นพ.พินิจ กุลละวณิชย์