เมื่อกลางเดือนมิถุนายนผมได้รับเชิญไปบรรยายและดำเนินการเสวนาเรื่อง ธรรมาภิบาลในการเสริมสร้างศักยภาพให้รัฐเพื่อการเปลี่ยนแปลงสังคม ที่งาน Asian VenturePhilanthropy Network (AVPN) Conference 2022 ที่บาหลี ประเทศอินโดนีเซีย ได้รับความรู้และประสบการณ์ใหม่มาเยอะมาก เลยอยากมาแบ่งปันกับท่านผู้อ่านในบทความนี้ครับ

งานการประชุมใหญ่ในครั้งนี้ เรียกว่ายิ่งใหญ่จริงๆ เพราะมีคนมาร่วมงานกว่า 1,100 คนจากทั่วโลก ซึ่งเป็นโอกาสดีอย่างยิ่งที่จะได้เรียนรู้บทเรียนจากต่างประเทศ ที่ไม่ค่อยจะได้เจอกันบ่อยเท่าไหร่ในช่วงปิดประเทศใน 2 ปีที่ผ่านมา แต่ก็แอบเสียวๆ อยู่เหมือนกันว่าจะปลอดภัยไหม เพราะที่อินโดนีเซีย ไม่บังคับให้ประชาชนใส่หน้ากากอนามัยในพื้นที่เปิดแล้ว นี่จึงเป็นครั้งแรกในรอบ 2 ปีที่ผมอยู่ในห้องกับคนจำนวนมากโดยที่หลายคนไม่ใส่หน้ากากอนามัยครับ (สุดท้ายกลับมาถึงบ้านแล้วโดยปลอดภัยครับ)

กลับมาที่เนื้อหารายการที่ผมเป็นผู้ดำเนินการเสวนานะครับ ตอนที่ได้รับติดต่อมาให้ดำเนินรายการนี้ก็กังวลอยู่พอสมควร เพราะไม่ค่อยแน่ใจว่าธรรมาภิบาลนั้น จะไปเกี่ยวข้องกับการเสริมสร้างศักยภาพให้ภาครัฐ อย่างไร แล้วมันนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงสังคมได้อย่างไร เลยต้องขอคุยรายละเอียดกับผู้จัดงาน ซึ่งคือสถาบันแชนด์เลอร์ (Chandler Institute of Governance) ที่มีสำนักงานใหญ่อยู่ที่ประเทศสิงคโปร์ เลยได้เรียนรู้จากบทเรียนความสำเร็จของสิงคโปร์ว่า เขาไม่ได้มองว่าภาครัฐจะต้องเล่นบทเป็นพี่ใหญ่ คอยควบคุมหรือสนับสนุนภาคเอกชนและภาคประชาชน เสมอไปแต่ต้องเป็นการทำงานประสานร่วมมือกัน ใครเก่งเรื่องไหนก็สนับสนุนซึ่งกันและกันได้ ไม่มีใครเป็นพี่ใหญ่ น้องเล็กในการทำงานเพื่อพัฒนาประเทศ

สิ่งหนึ่งที่คุณวู เวย แนง (Wu Wei Neng)ผู้อำนวยการบริหารสถาบันฯ พูดแล้วน่าสนใจมากคือ ในหลายกรณีเรามักจะเห็นว่ารัฐเชื่องช้าและมีกฎระเบียบยุ่งยากวุ่นวาย เราเลยมุ่งไปผลักดันงานผ่านภาคเอกชนหรือประชาสังคมจนเกิดความสำเร็จขึ้นมากมาย แต่ความสำเร็จนั้นมักมีขนาดเล็ก อยู่ในรูปแบบโครงการต้นแบบ หรือ พื้นที่นำร่องเท่านั้น จะขยายขนาดผลกระทบได้ยาก หากไม่ย้อนกลับมาแสวงหาความร่วมมือจากหน่วยงานรัฐ ซึ่งนี่เป็นสถานการณ์จริงที่เกิดขึ้นในหลายประเทศรวมถึงประเทศไทยด้วย เราจึงได้เห็นโครงการนำร่องโดยภาคเอกชนและประชาชนมากมาย แต่ระบบโครงสร้างกลับไม่มีการเปลี่ยนแปลงไปเลย ปัญหาต่างๆ จึงไม่ได้ถูกแก้ไขที่ต้นตอ

แล้วเมื่อรัฐเชื่องช้าและมีกฎระเบียบวุ่นวายขนาดนี้ หันกลับไปหาความร่วมมือก็ไม่ใช่เรื่องง่าย จะทำอย่างไรต่อ คุณเวยแนง ก็อธิบายต่อว่านี่จึงเป็นหน้าที่ของภาคเอกชน และ ประชาสังคมที่ต้องเข้าไปช่วยสนับสนุนเพิ่มศักยภาพให้ภาครัฐ ด้วยการให้ทุนสนับสนุน อบรมเจ้าหน้าที่รัฐตั้งแต่ระดับปฏิบัติการไปจนถึงระดับบริหาร ศึกษาวิจัยแนวทางการพัฒนาประสิทธิภาพการทำงาน และสร้างพื้นที่สนับสนุนความร่วมมืออย่างเป็นระบบ เพราะเราจะหวังให้รัฐเปลี่ยนแปลงตัวเองภายใต้ความเชื่องช้าและกฎระเบียบที่วุ่นวายแบบนี้ไม่ได้

สิ่งที่คุณเวย แนง อธิบายมา สอดคล้องกับแนวคิดเรื่องรัฐและสังคม (State and Society) ในสำนักคิดสถาบันนิยมทางเศรษฐศาสตร์การเมือง อย่างมาก แนวคิดนี้เสนอว่า เราไม่ควรมองรัฐหรือสังคมแยกขาดจากกัน เวลาจะออกแบบนโยบายใดๆ และก็ไม่ควรมองว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีศักยภาพในทุกด้านเหนือกว่าอีกฝ่ายหนึ่ง เพราะในความเป็นจริง รัฐที่มีอำนาจมาก แต่ไม่เข้าใจปัญหาที่แท้จริงและความต้องการของคนในสังคม อย่างที่ภาคเอกชนหรือประชาชนเข้าใจ ก็จะไม่สามารถออกแบบนโยบายมาแก้ไขปัญหาได้ตรงจุด และนี่นำมาสู่ปัญหาสังคมที่แก้ไม่จบไม่สิ้น และในขณะเดียวกันสังคมก็ไม่ควรแต่เฝ้ารอให้รัฐเข้ามาช่วยเหลือแก้ไขปัญหาทุกอย่าง แม้มันจะเป็นหน้าที่โดยตรงของรัฐ นั่นเพราะรัฐเองก็ขาดศักยภาพในหลายๆ ด้าน และแทบจะไม่มีโอกาสพัฒนาได้เลย ถ้าเอกชนและประชาชนไม่เข้ามาสนับสนุน

มาถึงวันงานจริง ผมได้มีโอกาสคุยกับผู้รู้ผู้เชี่ยวชาญอีก 2 ท่าน คือ ดร.พูนนิมา ดอเร่ (Dr.Poornima Dore) ผู้อำนวยการวิเคราะห์ข้อมูลและผลกระทบของกองทุน Tata ของอินเดีย และ พญ.เบพเวอรี่ ลอเรน โฮ (Dr. Beverly Lorraine Ho) ผู้อำนวยการสำนักส่งเสริมสุขภาพ และ สำนักป้องกันและควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ประเทศฟิลิปปินส์ ซึ่งวิทยากรทั้งสองท่านนี้ มีประสบการณ์ในการทำงานร่วมระหว่างรัฐ เอกชน และประชาสังคมอย่างกว้างขวางในระดับนานาชาติ

ทั้ง ดร.พูนนิมา และ พญ.เบพเวอรี่ ชี้ให้เห็นว่าแม้ปัญหาสังคมในแต่ละประเทศจะแตกต่างกัน แต่กลไกการแก้ไขและอุปสรรคของกลไกต่างๆ นี้ใกล้เคียงกัน นั่นคือ การไม่สามารถร่วมมือกันระหว่างภาครัฐ เอกชน และประชาสังคมได้อย่างเป็นระบบที่ยั่งยืน และจากประสบการณ์ของวิทยากรทั้งสอง ถ้ากลไกนี้หันมาร่วมงานกันอย่างเท่าเทียม ก็จะนำไปสู่การแก้ไขปัญหาและพัฒนาสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ผมก็นำความรู้ใหม่ที่ได้นี่ กลับมามองการทำงานเพื่อต่อต้านคอร์รัปชันในประเทศไทย ก็พบว่านี่เป็นปัญหาที่เราไม่ค่อยได้คิดถึงเลยจริงๆ ปัจจุบันมีหน่วยงานที่มีพันธกิจในการแก้ไขปัญหาคอร์รัปชันด้วยวิธีการต่างๆ ทั้งรัฐ เอกชน และประชาสังคมกว่า 30 หน่วยงาน แต่กลับไม่มีการสร้างความร่วมมือกันอย่างเป็นระบบ แม้จะมีเป้าหมายเดียวกันหรือใกล้เคียงกัน ในงานวิจัยเรื่อง เครือข่ายความร่วมมือของหน่วยงานต่อต้านคอร์รัปชันในประเทศไทย โดยต่อภัสสร์ ยมนาค ศุภฤกษ์ รักชาติ และธานี ชัยวัฒน์ เมื่อปี 2564 พบว่า เครือข่ายของนี้มีลักษณะเป็นดาวกระจายของเครือข่ายย่อยเล็กๆ โดยมีไม่กี่องค์กรที่เป็นตัวเชื่อมโยงการทำงานร่วมกัน ซึ่งรูปแบบเครือข่ายแบบนี้เป็นอุปสรรคอย่างยิ่งต่อการสื่อสารข้อมูลไปและกลับอย่างมีประสิทธิภาพ เราจึงมักพบว่าเวลาสื่อสารไป ข้อมูลจะกระจายออกแต่ไม่ค่อยมีการตอบกลับ ซึ่งเห็นได้จากการประชุมความร่วมมือที่ผ่านมา ที่มักเป็นองค์กรขนาดใหญ่ ชวนหน่วยงานต่างๆ มาเล่าว่าจะทำอะไร มีกลยุทธ์อะไร โดยไม่ได้รับฟังความคิดเห็นและประสบการณ์ของหน่วยงานอื่นๆ ให้ครบถ้วนเสียก่อน เป็นรูปแบบพี่ใหญ่สอนน้องๆ

ก่อนจะกลับ ผมก็อดไม่ได้ที่จะถามผู้เชี่ยวชาญจากสถาบันฯ ของสิงค์โปร์ว่า เรื่องการแก้ปัญหาคอร์รัปชัน สิงคโปร์มีอาวุธลับอะไรที่ผมยังไม่เคยรู้หรือไม่ เขาก็ตอบกลับมาอย่างรวดเร็วว่า ถ้านอกเหนือจากความร่วมมือเพื่อเสริมสร้างศักยภาพให้ภาครัฐที่เล่าไปอย่างยืดยาวแล้ว อาวุธลับของเขาก็คงจะเป็นผู้นำที่เด็ดเดี่ยว มั่นคงในการแก้ปัญหาอย่างยั่งยืนด้วยการสร้างความร่วมมือของรัฐ เอกชน และประชาชน ทำให้นโยบาย โครงการ มาตรการต่างๆ ที่ออกมามีประสิทธิภาพและประสิทธิผลมากขึ้นอย่างทันตาเห็น

ผมก็ไม่แน่ใจเท่าไหร่ว่า ประเทศไทยจะใช้มีโอกาสใช้อาวุธลับเช่นนี้ได้บ้างไหมและเมื่อไหร่ แต่ถ้าให้กวาดสายตามองเร็วๆ รอบตัวตอนนี้ก็คงไม่พ้นภาพของผู้ว่าฯ กทม. คนใหม่ ที่ให้ความสำคัญกับการสร้างความร่วมมือกับองค์กรภาคประชาชนในหลายๆ ด้าน รวมถึงงานด้านการต่อต้านคอร์รัปชันด้วย เดินทางมาพบองค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย) หรือ ACT ตั้งแต่สัปดาห์แรกที่เข้ารับตำแหน่งและประกาศเอาจริงเอาจังเรื่องการป้องกันการคอร์รัปชันในอีกหลายๆ เวที ซึ่งเราก็คงต้องติดตามผลของการทำงานกันต่อไปนะครับ

สรุปใจความสั้นๆ จากประสบการณ์งานประชุมใหญ่ในต่างประเทศครั้งแรกของผมในรอบ 2 ปีครั้งนี้ได้ว่าถ้าต้องการจะแก้ปัญหาสังคมที่มีขนาดใหญ่อย่างคอร์รัปชันให้ได้ผล จะละทิ้งฝ่ายไหนไปไม่ได้เลย รัฐ เอกชน และประชาชนจะต้องเดินร่วมกันอย่างเท่าเทียมครับ

รศ.ดร.ต่อตระกูล ยมนาค และ ผศ.ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค