วันที่ 10 กุมภาพันธ์นี้ TransparencyInternational (TI) หรือองค์กรความโปร่งใสนานาชาติ จะประกาศผล ดัชนีภาพลักษณ์การคอร์รัปชัน (CorruptionPerceptions Index: CPI)ประจำปี 2025 และเช่นเดียวกับทุกปี ตัวเลขไม่กี่คะแนนนี้จะกลายเป็นประเด็นถกเถียงในสังคมไทยอย่างกว้างขวาง คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า “คะแนนขึ้นหรือลง” แต่คือ เราเข้าใจและใช้ข้อมูลชุดนี้เพื่ออ่านสถานการณ์ของประเทศได้ลึกเพียงใด

เมื่อปลายปีที่ผ่านมา ผมมีโอกาสเข้าร่วมประชุมประจำปีกับ TI และได้แลกเปลี่ยนกับภาคีจากหลายประเทศ ภาพที่เห็นค่อนข้างชัดคือ ประเทศไทยยังคงติดอยู่ในกลุ่มประเทศที่คะแนน CPIไม่ขยับขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ คะแนนทรงตัวหรือถดถอยเล็กน้อยมาอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านในอาเซียนอย่างมาเลเซีย อินโดนีเซีย และเวียดนาม ค่อยๆปรับปรุงภาพลักษณ์ด้านความโปร่งใสจนถูกมองว่าน่าลงทุนมากขึ้นเรื่อยๆ ความแตกต่างนี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องศักดิ์ศรีหรืออันดับในตาราง แต่สะท้อนถึงความสามารถในการดึงดูดเงินลงทุน คุณภาพของสถาบันรัฐ และต้นทุนทางเศรษฐกิจที่ประเทศต้องแบกรับในระยะยาว

CPI เป็นดัชนีที่สังคมไทยคุ้นเคยกันดี และมักถูกนำมาพูดถึงอย่างกว้างขวางทุกต้นปี สิ่งสำคัญคือ CPIไม่ได้วัดคอร์รัปชันจริงในความหมายเชิงปริมาณ เช่น จำนวนคดีหรือมูลค่าเงินสินบน แต่เป็นการวัด“การรับรู้และภาพลักษณ์” เกี่ยวกับการคอร์รัปชันในภาครัฐ ผ่านมุมมองของผู้เชี่ยวชาญ นักวิเคราะห์ความเสี่ยง และนักธุรกิจจากหลายสำนักทั่วโลก คะแนนอยู่ในช่วง 0 ถึง 100 คะแนน ยิ่งสูงยิ่งสะท้อนว่าประเทศนั้นถูกมองว่ามีความโปร่งใสและมีความเสี่ยงด้านคอร์รัปชันต่ำ

จุดแข็งของ CPI อยู่ตรงที่มันช่วยทำให้สิ่งที่มองเห็นได้ไม่ชัด “คอร์รัปชันเชิงระบบ” กลายเป็นข้อมูลที่สามารถนำไปเปรียบเทียบและวิเคราะห์ได้ในทางวิชาการ CPI จึงไม่ได้ถูกใช้เพียงเพื่อจัดอันดับประเทศ แต่ถูกนำไปเป็นตัวแปรสำคัญในการศึกษา ความสัมพันธ์ระหว่างคอร์รัปชันกับปัจจัยทางเศรษฐกิจ สังคม และการเมืองในมิติต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นระดับรายได้ของประเทศ คุณภาพสถาบันรัฐ ระบบกฎหมาย การศึกษา โครงสร้างตลาด บทบาทของภาคเอกชน ความเป็นประชาธิปไตย หรือความเข้มแข็งของกลไกตรวจสอบถ่วงดุล

กล่าวอีกนัยหนึ่ง CPI ทำหน้าที่เป็น “ตัวชี้วัดปลายทาง” ที่สะท้อนผลรวมของโครงสร้างและนโยบายหลายด้านพร้อมกัน นักวิจัยจำนวนมากจึงใช้ CPI เพื่อตอบคำถามเชิงลึก เช่น เหตุใดบางประเทศที่เศรษฐกิจเติบโตเร็วกลับยังเผชิญปัญหาคอร์รัปชันสูง เหตุใดบางประเทศที่มีรายได้ไม่สูงมากนักกลับสามารถรักษาระดับความโปร่งใสได้ดี หรือบทบาทของการศึกษาระบบราชการ และความต่อเนื่องของสถาบันทางการเมืองมีความสำคัญเพียงใดต่อการลดคอร์รัปชันในระยะยาว

ในมุมนี้ CPI ช่วยให้เราเห็นว่า คอร์รัปชันไม่ใช่ปัญหาที่เกิดจาก “คนไม่ดี” เพียงไม่กี่คนแต่เป็นผลลัพธ์ของโครงสร้างแรงจูงใจ กติกา และสถาบันของสังคม หากกติกาทางเศรษฐกิจเปิดช่องให้เกิดอำนาจผูกขาด หากระบบราชการขาดความโปร่งใส หากกลไกตรวจสอบอ่อนแอ หรือหากประชาชนขาดโอกาสและความรู้ในการเรียกร้องสิทธิ ปัญหาคอร์รัปชันก็มีแนวโน้มฝังรากลึกและสะท้อนออกมาในดัชนีอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ทั้งหมดนี้เป็นเหตุผลว่าทำไมนักวิชาการด้านคอร์รัปชันทั่วโลก จึงเตือนอยู่เสมอว่า การนำ CPI มาเปรียบเทียบแบบปีต่อปีอย่างผิวเผินอาจทำให้เข้าใจผิดได้ง่าย เพราะความเปลี่ยนแปลงระยะสั้นอาจเกิดจากปัจจัยชั่วคราวหรือความผันผวนทางสถิติ แต่หากมอง CPI ในกรอบระยะยาว และเชื่อมโยงกับบริบททางเศรษฐกิจและสังคม ดัชนีนี้จะช่วยให้เราเข้าใจ “ต้นทุนที่แท้จริงของคอร์รัปชัน” ได้ชัดเจนขึ้น ทั้งในแง่ความเชื่อมั่น การลงทุน และคุณภาพชีวิตของประชาชน

สรุปแล้ว CPI ไม่ได้มีไว้ลุ้นคะแนนปีละครั้ง แต่มีไว้ช่วยตั้งคำถามว่า โครงสร้างเศรษฐกิจและสังคมของเรากำลังสร้างแรงจูงใจแบบใดให้กับผู้มีอำนาจ ระบบสถาบันของเราช่วยลดหรือกลับเพิ่มโอกาสในการทุจริต และเรากำลังลงทุนกับปัจจัยพื้นฐานอย่างการศึกษา หลักนิติธรรม และการตรวจสอบถ่วงดุลมากพอหรือยัง หากเราอ่าน CPI ด้วยกรอบนี้ การประกาศผลในวันที่ 10 กุมภาพันธ์จะไม่ใช่แค่ข่าวประจำปี แต่จะเป็นข้อมูลที่ช่วยให้สังคมไทยเข้าใจตัวเองได้ลึกขึ้น และถกเถียงเรื่องการต่อต้านคอร์รัปชันได้อย่างมีทิศทางและมีสาระมากขึ้นในระยะยาว

รศ.ดร.ต่อตระกูล - รศ.ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค