คะแนนดัชนีภาพลักษณ์การคอร์รัปชัน (CPI) ที่ประเทศไทยได้เพียง 33 คะแนนในปีล่าสุด ไม่ควรถูกมองเพียงในฐานะตัวเลขที่น่ากังวลแต่เป็นสัญญาณเตือนเชิงโครงสร้างว่าแรงจูงใจในระบบรัฐของเรายังเปิดช่องให้การทุจริตมีความคุ้มค่าอยู่ เราอาจถกเถียงกันได้ว่าดัชนีเป็นเพียงการสะท้อนการรับรู้ แต่ในโลกเศรษฐกิจยุคใหม่ “การรับรู้”คือความเชื่อมั่น และความเชื่อมั่นคือทุนสำคัญของประเทศ

ตลอดหลายปีที่ทำงานด้านเศรษฐศาสตร์การต่อต้านคอร์รัปชัน ผมเห็นชัดว่าเรามักแก้ปัญหานี้ในกรอบศีลธรรมมากเกินไป เราพูดถึงการลงโทษการเอาจริงเอาจัง และการจับกุม แต่ไม่ค่อยพูดถึงโครงสร้างแรงจูงใจ หากผลตอบแทนจากการโกงสูงกว่าความเสี่ยง ระบบกำลังส่งสัญญาณผิด และเมื่อสัญญาณผิด การโกงก็จะเกิดขึ้นอย่าง “มีเหตุผล” ภายใต้กติกานั้น

ในจังหวะที่ประเทศกำลังจะมีรัฐบาลใหม่ องค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย)หรือ ACT จึงได้มีจดหมายเปิดผนึกถึงนายกรัฐมนตรีเรียกร้องให้รัฐบาลชุดใหม่ประกาศ 5 มาตรการปราบโกงอย่างชัดเจนในคำแถลงนโยบาย ตั้งแต่การตั้งกลไกระดับชาติที่วัดผลได้ การยกระดับธรรมาภิบาลสู่มาตรฐานสากล การทำให้กระทรวงเศรษฐกิจหลักเป็นต้นแบบความโปร่งใส การใช้เทคโนโลยีปิดช่องโกง ไปจนถึงการสร้างภาครัฐที่มีประสิทธิภาพและลดแรงจูงใจในการทุจริต

แม้รายละเอียดของแต่ละมาตรการจะแตกต่างกัน แต่แก่นร่วมคือการเปลี่ยนแรงจูงใจเชิงระบบ ไม่ใช่เพียงเพิ่มบทลงโทษ

ในบรรดาข้อเสนอเหล่านี้ การยกระดับประเทศสู่มาตรฐาน OECD มีนัยสำคัญเชิงยุทธศาสตร์อย่างยิ่ง เพราะ OECD ไม่ได้วัดเพียงว่าประเทศมีกฎหมายหรือไม่ แต่ดูว่าระบบความซื่อตรงภาครัฐ (Public IntegritySystem) ทำงานจริงหรือไม่ โดยเฉพาะในเรื่องการเอาผิดนิติบุคคล การควบคุมสินบนข้ามชาติ การเปิดเผยข้อมูล และการยอมรับการประเมินจากภายนอกอย่างต่อเนื่อง

กล่าวอีกนัยหนึ่ง การเข้าเป็นสมาชิก OECD ไม่ใช่แค่เรื่องสถานะ หากคือการยอมให้ระบบของเราถูกตรวจสอบในระดับสากลและต้องพิสูจน์ว่ากลไกป้องกันคอร์รัปชันมีประสิทธิภาพจริง นี่คือแรงกดดันเชิงบวกที่แตกต่างจากการปฏิรูปภายในล้วนๆ เพราะมาตรฐานภายนอกทำหน้าที่เป็น “วินัยเชิงสถาบัน” บังคับให้ประเทศต้องรักษาความต่อเนื่องของการปฏิรูป ไม่ว่าจะเปลี่ยนรัฐบาลกี่ครั้งก็ตาม

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผมกังวลคือ หากเรามอง OECD เป็นเพียงเป้าหมายเชิงภาพลักษณ์ มากกว่าการเปลี่ยนโครงสร้างแรงจูงใจจริงเราอาจผ่านขั้นตอนทางเทคนิคบางอย่างได้ แต่ไม่ได้เปลี่ยนระบบภายในให้เข้มแข็งขึ้น การยกระดับมาตรฐานจะมีความหมายก็ต่อเมื่อมันสะท้อนการเปลี่ยนแปลงในกระบวนการตัดสินใจการลดดุลยพินิจที่ไม่จำเป็น และการเปิดเผยข้อมูลอย่างแท้จริง

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่าเราจะได้เป็นสมาชิก OECD เมื่อใด แต่คือเราจะใช้กระบวนการนั้นเป็นโอกาสในการออกแบบประเทศใหม่หรือไม่ หากแรงกดดันจากมาตรฐานสากลถูกใช้ควบคู่กับข้อเสนอเชิงระบบของACT อย่างจริงจัง ประเทศไทยอาจไม่เพียงได้สถานะใหม่ หากได้โครงสร้างธรรมาภิบาลที่แข็งแรงขึ้นจริง

แต่หากเราไม่เปลี่ยนแรงจูงใจ ต่อให้มีคณะกรรมการเพิ่มอีกชุด หรือเข้าร่วมองค์กรระดับโลกอีกแห่ง เราอาจยังถกเถียงเรื่องคะแนน CPI เหมือนเดิมในอีกสิบปีข้างหน้า

การต้านคอร์รัปชันแบบเป็นรูปธรรมจึงไม่ใช่เรื่องคำประกาศ หากคือการออกแบบกติกาใหม่ให้การโกง “ไม่คุ้มค่า” ตั้งแต่ต้นทางและถ้าเรากล้าใช้จังหวะการเปลี่ยนผ่านทางการเมืองและกระบวนการเข้า OECD ให้เป็นจุดเปลี่ยน นี่อาจเป็นโอกาสสำคัญที่สุดของประเทศในรอบหลายทศวรรษ

รศ.ดร.ต่อตระกูล - รศ.ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค