กว่า ๕๐ ปี ในการต่อสู้เพื่อประชาธิปไตยที่เป็นธรรม ในสังคมไทย ได้ยึดหลักธรรม ดังนี้

l 1. “เราจะครองแผ่นดินโดยธรรมเพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม

พระปฐมบรมราชโองการ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๓

l 2. การแสวงหาสัจจะจากความเป็นจริง

สังคมไทย เป็นสังคมที่โครงสร้างและระบบ เหลื่อมล้ำไม่เป็นธรรม และขาดคุณภาพทั้งระบบและประชาชนฉะนั้น การเข้าใจ “ความยุติธรรม” ต้องเข้าใจหลักการ และความเป็นจริง

๑.“ความเป็นธรรม ความยุติธรรม”อันมีความหมายเน้นถึงความเสมอภาคที่คนทุกคน ทุกกลุ่มในสังคมไทยต้องได้รับอย่าง “เท่าเทียม” กัน

๒.กฎหมาย และกระบวนการยุติธรรม

คือคำสั่งและกฎกติกาที่ได้ถูกกำหนดมาจากผู้ปกครอง และผู้บริหารประเทศ ซึ่งมีทั้งส่วน ที่ถูกต้องเป็นธรรม และไม่ยุติธรรม

@ ในการต่อสู้เพื่อประชาธิปไตยที่เป็นธรรม เพื่อให้เกิดความถูกต้องเป็นธรรมที่มากขึ้นในสังคมนักต่อสู้ และกลุ่มคนที่ร่วมกันต่อสู้ ต้องคำนึงถึงความจริงที่ว่า

(๑) ผู้นำ ผู้ริเริ่ม ในการต่อสู้ อาจจะต้องเผชิญกับความไม่เป็นธรรม ถูกจับ โดนคดี คุกตะราง ยึดทรัพย์ฯ

(๒) เราต้องใช้สติปัญญา ความจริง คิดวิเคราะห์ สิ่งที่ควรพูด ควรทำ ให้สอดคล้องกับกติกาฯให้ดีที่สุด

3.แนวคิดความยุติธรรมที่พึงประสงค์ตามหลักพระพุทธศาสนา

มีองค์ประกอบที่สำคัญ 3 ประการ ได้แก่

1) แนวคิดเกี่ยวกับความยุติธรรม

2) วิธีการปฏิบัติ

3) กระบวนการปฏิบัติเพื่อให้เกิดความยุติธรรม

l 1) แนวคิดเกี่ยวกับความยุติธรรม คือ หลักธรรมและหลักพระวินัยโดยภาพรวม เฉพาะหลักธรรมประกอบด้วย

๑.หลักธรรมเพื่อส่งเสริมความยุติธรรม ได้แก่

อธิปไตย 3 ศีล 5 ทิศ 6 สาราณียธรรม 6 และ อริยมรรคมีองค์ 8

๒.หลักธรรมที่ควรละเว้น ได้แก่ อคติ 4 และมัจฉริยะ 5

๓.หลักธรรมสำหรับเป็นเครื่องมือส่งเสริมให้เกิดความยุติธรรม คือ อริยสัจ 4

ซึ่งครอบคลุมหลักธรรมอื่นๆ ทั้งหมด

l 2) วิธีการ คือการนำเอา อธิกรณสมถะ 7มาประยุกต์ใช้

l 3) ส่วนกระบวนการปฏิบัติอันจะนำไปสู่ความยุติธรรมได้ คือ นิคหกรรม ซึ่งสามารถนำมาประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับสภาพสังคมปัจจุบันได้ เพราะนิคหกรรมมีเป้าหมายเพื่อให้ผู้ทำผิดได้สำนึกตนและปรับเปลี่ยนความประพฤติของตนใหม่ไปในทางที่ดีขึ้น และมีแนวทางปฏิบัติที่หลากหลายตามความเหมาะสมกับสภาพของปัญหาที่มีความขัดแย้ง

l ต่อไปนี้ ขอนำ ความหมายของบางคำที่สำคัญมาอธิบาย (ใครสนใจจริง ต้องไปศึกษาค้นคว้าต่อ)

อธิปไตย 3 (ความเป็นใหญ่, ภาวะที่ถือเอาเป็นใหญ่)

๑.อัตตาธิปไตย (ความมีตนเป็นใหญ่, ถือตนเป็นใหญ่, กระทำการด้วยปรารภตน เป็นประมาณ)

๒.โลกาธิปไตย (ความมีโลกเป็นใหญ่, ถือโลกเป็นใหญ่, กระทำการด้วยปรารภนิยมของโลก เป็นประมาณ)

๓.ธัมมาธิปไตย (ความมีธรรมเป็นใหญ่, ถือธรรมเป็นใหญ่, กระทำการด้วยปรารภความถูกต้อง เป็นจริง สมควรตามธรรม เป็นประมาณ)

ผู้เป็นอัตตาธิปก พึงใช้สติให้มาก

ผู้เป็นโลกาธิปก พึงมีปัญญาครองตนและรู้พินิจ

ผู้เป็นธรรมาธิปก พึงประพฤติให้ถูกหลักธรรม

ผู้เป็นนักปกครอง พึงถือธรรมาธิปไตย

ศีล 5 คือ หลักคำสอนของชาวพุทธ ที่เป็นหลักพื้นฐานของชีวิต ที่ทุกคนควรรู้ เพื่อเป็นแนวทางในการปฏิบัติตน ทั้งทางโลกและทางธรรม ตามคำสอนของพระพุทธเจ้า

ทิศ 6 คือหน่วยของสังคมรอบตัวเรา คือ หน่วยของสังคมที่เล็กที่สุด สำคัญที่สุด ทรงอานุภาพที่สุด หากบุคคลในแต่ละทิศปฏิบัติตนตามหน้าที่ ซึ่งมีอยู่ประจำทิศได้สมบูรณ์จริงๆ แล้ว ย่อมสามารถที่จะฉุดสังคมส่วนใหญ่ ให้เจริญรุ่งเรืองทั้งทางโลกและทางธรรม ได้อย่างชนิดฉับพลัน

สาราณียธรรม 6 แปลว่า ธรรมอันเป็นไปเพื่อความระลึกถึงกันและกัน หมายถึง ธรรมอันเป็นไปเพื่อเสริมสร้างความรู้สึกที่ดีให้เกิดขึ้นต่อกันจนก่อเกิดเป็นความสามัคคีมีน้ำหนึ่งใจเดียวกัน ดังนั้นสาราณียธรรม ก็คือ วิธีสร้างความสามัคคีนั่นเอง

มรรค 8 หมายถึง แนวทางปฏิบัติเพื่อให้เกิดความรู้แจ้งด้วยปัญญาสำหรับขจัดความเขลา ความหลงผิด ความทุกข์ เพื่อให้การดำเนินชีวิตดำรงอยู่ในศีลธรรมอันดีงาม

อคติ 4 เป็นธรรมของผู้เป็นผู้ใหญ่ควรยึดถือ ใช้ในการพิจารณาสรรพสิ่ง ว่าเราเห็นผิดวิปลาสจากความเป็นจริงของสิ่งทั้งปวง มองด้วยความลำเอียงเป็นเพราะอคติทั้ง 4 ต่อสิ่งทั้งปวง

มัจฉริยะ 5 เป็นกิเลสภายใน ความตระหนี่ ความเสียดาย ความหวงแหน เป็นเหตุให้เป็นคนใจแคบ เห็นแก่ตัว ขาดความกรุณา

อริยสัจ 4 เป็นหลักคำสอนสำคัญของพระโคตมพุทธเจ้า แปลว่า ความจริงอันประเสริฐ ความจริงของพระอริยบุคคล หรือความจริงที่ทำให้ผู้เข้าถึงกลายเป็นอริยะ รู้จริงรู้แจ้ง และบรรลุผล

ทุกข์ คือ สภาพของปัญหาที่ต้องเจอ

สมุทัย คือ สาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์

นิโรธ คือ ความดับทุกข์

มรรค คือ แนวปฏิบัติที่นำไปสู่หรือนำไปถึงความดับทุกข์

๑. สัจญาณ หยั่งรู้ความจริงสี่ประการ

๒. กิจญาณ หยั่งรู้หน้าที่ต่ออริยสัจ

๓. กตญาณ หยั่งรู้ว่าได้ทำกิจที่ควรทำได้เสร็จสิ้นแล้ว

> อธิกรณสมถะ

การทำอธิกรณ์ให้สงบระงับ หมายถึง วิธีระงับอธิกรณ์ตามพระธรรมวินัย 7 อย่าง....

นิคหกรรม แปลว่า การข่ม เป็นวิธีการลงโทษภิกษุตามพระธรรมวินัยเพื่อให้เข็ดหลาบ

4.สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงองค์แห่งวาจาสุภาษิตไว้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ นับเป็นสุภาษิตไม่เป็นทุพภาษิต ไม่มีโทษ อันผู้รู้ติไม่ได้ คือ

๑.วาจาที่กล่าวถูกต้องตามกาล

๒.วาจาที่กล่าวเป็นความจริง

๓.วาจาที่กล่าวอ่อนหวาน

๔.วาจาที่กล่าวประกอบด้วยประโยชน์

๕.วาจาที่กล่าวด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา”

5.หลักธรรมาภิบาล

๑.หลักนิติธรรม

๒.หลักคุณธรรม

๓.หลักความโปร่งใส

๔.หลักการมีส่วนร่วม

๕.หลักความรับผิดชอบ

๖.หลักความคุ้มค่า