“อุ่นใดๆ โลกนี้มิมีเทียบเทียม อุ่นอกอ้อมแขนอ้อมกอดแม่ตระกอง รักเจ้าจึงปลูก รักลูกแม่ย่อมห่วงใย ไม่อยากจากไปไกล แม้เพียงครึ่งวัน...”เสียงเจื้อยแจ้ว ของลูกชายตัวน้อยที่กำลังฝึกร้องเพลงอย่างตั้งใจเพราะใกล้จะถึงวันแม่แล้ว จนคนเป็นแม่อดจะอมยิ้มไม่ได้ เลยถามไปว่า “ทำไมหนูถึงรักแม่” ลูกก็นิ่งคิดไปแล้วตอบกลับมาว่า “เวลาผมไม่สบาย แม่ก็อยู่ป้อนยาเช็ดตัวเวลาผมกลัวผี แม่ก็อยู่ไล่ให้” โอ้โห! นี่เราเป็นทั้งพยาบาลจำเป็น และยังมีอิทธิฤทธิ์ปราบผีอีกด้วยเหรอเนี่ย สรุปแล้วในสายตาของลูกแม่อย่างเราก็คือ Wonder Woman นั่นเอง

แต่ทุกคนรู้ใช่ไหมว่า “Wonder Woman” เป็นครึ่งคนครึ่งเทพ เหาะเหินและหายใจได้ทุกที่ทั้งในน้ำ ในอวกาศ ส่วนแม่อย่างเราเป็นเพียงมนุษย์เดินดินที่มีพลังจำกัดในแต่ละวัน แต่เมื่อได้ยินเสียงเรียกหาของลูก ร่างกายแม่ก็เคลื่อนไหวไปตามเสียงนั้นอย่างคล่องแคล่ว แม้ว่ามือข้างนึงจะหยิบจับอะไรอยู่ แต่มืออีกข้างก็สามารถโอบอุ้มลูกได้อยู่หมัด สมกับสุภาษิตที่ว่า“มือก็ไกว ดาบก็แกว่ง” ราวกับแม่ได้ทำความรู้จักกับพลัง หรือความแข็งแกร่งที่อาจไม่เคยรู้ว่ามีอยู่ในตัวเองมาก่อน จนกระทั่งเราได้รู้จักกับความรักที่ไม่มีข้อแม้ และนั่นคือเหตุผลเดียวที่ทำให้แม่ธรรมดาคนหนึ่ง สามารถติดปีกและเติมพลังบินไปได้สูงเฉียดฟ้าเหมือนกับ “Wonder Woman” นั่นเอง

ผู้เขียนในฐานะลูกคนหนึ่งที่โตมาจากสองมือแม่ และในฐานะแม่ที่กำลังใช้สองมือฟูมฟักลูก อดคิดไม่ได้ว่าแม้แม่อย่างเราจะไม่ได้สวมใส่กำไลเทพเจ้าเหมือน Wonder Woman แต่พลังของแม่ที่ยิ่งใหญ่ไม่แพ้กัน คือพลังแห่งความกล้าหาญที่พร้อมจะปกป้องลูกน้อย และลุกขึ้นสู้เพื่อความถูกต้อง ไม่ใช่แค่ในบ้าน แต่มันมีพลังมากพอที่จะขยายไปสู่สังคมโดยรอบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพูดถึงปัญหาคอร์รัปชันที่เป็นภัยร้ายในสังคม “แม่” ก็สามารถปรับบทบาทกลายเป็นนักต่อต้านผู้กล้าหาญที่ลุกขึ้นสู้กับคอร์รัปชันที่พรากสิ่งดีๆ ไปจากลูกน้อย

มีผลการศึกษาหลายชิ้น เช่น งานของCamacho., C. (2023), Bauhr, M., & Charron, N. (2020), Rheinbay, J., & Chêne, M. (2016), Wängnerud, L., (2015), และ Global Corruption Barometer,(2015) ที่ชี้ว่าแม่ที่เข้าไม่ถึงทรัพยากร หรือขาดความเข้าใจในสิทธิของตนเอง มักมีความเสี่ยงที่จะได้รับผลกระทบจากการคอร์รัปชันในบริการสาธารณะ เช่น ที่โรงเรียน และสถานพยาบาล โดยเสี่ยงต่อการถูกเรียกร้องสินบน หรือถูกเอาเปรียบในกระบวนการให้บริการเหล่านี้ แต่ท่ามกลางการถูกเอารัดเอาเปรียบ ก็มีขบวนการของแม่หลายกลุ่มที่ลุกขึ้นมาสู้กับอำนาจ อิทธิพล และสินบนเพื่อเรียกร้องความยุติธรรมให้กับลูกๆ ของตัวเอง

บทความนี้ ผู้เขียนจึงอยากเชิดชูเหล่าคุณแม่ทั่วทุกมุมโลกที่เปลี่ยนแปลงตัวเองจากมนุษย์ธรรมดาสู่แม่ผู้กล้า “Wonder Mom” ที่มีอยู่จริงในทุกบ้าน เพื่อส่งมอบสังคมที่ดีกว่าให้กับลูกๆ ทุกคน

เรื่องราวแรกเป็นเรื่องของแม่ผู้ปรารถนาให้ลูกแข็งแรงตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดา...แม่ในรัฐอัสสัม ประเทศอินเดีย เผชิญกับความเสี่ยงต่อการเสียชีวิตในระหว่างตั้งครรภ์สูงที่สุดในประเทศเพียงเพราะไม่มีเงินมาจ่ายสินบนให้กับเจ้าหน้าที่ กลุ่มแม่จึงรวมตัวกันเป็นอาสาสมัครรายงานการเรียกรับสินบนของเจ้าหน้าที่ศูนย์บริการสุขภาพ ผ่านการส่ง SMS ภายใต้ โครงการ EndMaternal Mortality Now (EndMMNow) เพื่อยุติการจ่ายสินบนและการเสียชีวิตของแม่ตั้งครรภ์ โดยข้อมูลที่ได้รับตลอดระยะเวลา 3 ปี ถูกนำมาระบุเป็นแผนที่แสดงการเรียกรับสินบนของศูนย์ฯ ต่างๆ เพื่อตีแผ่การทุจริตในระบบบริการสุขภาพของรัฐอัสสัมข้อมูลชุดนี้สร้างแรงกดดันต่อภาครัฐเป็นอย่างมาก ส่งผลให้มีการตรวจสอบงบประมาณการดำเนินงานและนำไปสู่การปฏิรูปบริการทางสุขภาพของแม่ตั้งครรภ์ให้มีคุณภาพตามที่ได้รับรายงาน เช่น การจัดซื้อยาและอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่จำเป็นในพื้นที่ที่ขาดแคลน ปัจจุบันความสำเร็จของโครงการนี้ ยังเป็นแรงบันดาลใจให้กับกลุ่มผู้หญิงในเดลีก่อตั้งโครงการ SMS for Justice เพื่อฝึกอบรมอาสาสมัครหญิงในการรายงานการละเมิดที่เกี่ยวข้องกับสิทธิการคลอด การเข้าถึงบริการทางสุขภาพ ที่อยู่อาศัย และสาธารณูปโภคที่ดีอีกด้วย

หนึ่งในแม่อาสากลุ่มนี้ได้ตั้งปณิธานไว้ว่า “ฉันไม่อยากให้ผู้หญิงคนต่อไป มีโอกาสได้ฝากครรภ์ครั้งแรกก่อนคลอดลูกเพียงเดือนสุดท้ายของการตั้งครรภ์อีกแล้ว”

เมื่อแม่เดินหน้าสู้ไม่ถอย เพื่อพาลูกของทุกคนกลับบ้าน...แม่ในเขตชิบอก จังหวัดบอร์โน ประเทศไนจีเรีย เผชิญหน้ากับเหตุการณ์เลวร้ายจากการที่กลุ่มก่อการร้ายโบโก ฮาราม บุกเข้าโรงเรียนและลักพาตัวเด็กผู้หญิงมากกว่า 200 คน ในปี 2014 เพื่อลงโทษที่เด็กเหล่านั้นไปเรียนหนังสือ นำมาสู่การเคลื่อนไหวที่เข้มแข็งของแม่ในชุมชนที่กระตุ้นความสนใจของคนทั่วโลกภายใต้แฮชแท็ก #BringBackOurGirls พร้อมด้วยคำเรียกร้องจากรัฐบาลให้พาเด็กผู้หญิงทุกคนกลับบ้าน ทำให้ในปี 2016 มีเด็กหญิงบางส่วนได้รับการปล่อยตัวกลับบ้าน ระหว่างเส้นทางการต่อสู้นับสิบปี แม่เหล่านี้ต้องสู้ยิบตากับความเพิกเฉยของรัฐบาลที่ขาดความรับผิดชอบ และแรงกดดันจากผู้มีอิทธิพลในพื้นที่ในการปกปิดข้อมูลผู้ถูกลักพาตัว หรือให้ความร่วมมือกับผู้ก่อการร้าย ตลอดจนความไร้ประสิทธิภาพของการนำทุนที่ได้จากสหประชาชาติกว่า 600 ล้านบาท มาสร้างโครงการโรงเรียนปลอดภัยในพื้นที่ แต่ทว่าสิ่งที่เด็กในพื้นที่ได้รับมีเพียงแค่การสร้างรั้วรอบโรงเรียน และตู้คอนเทนเนอร์ชั่วคราว ส่งผลให้พ่อแม่ไม่กล้าส่งลูกไปโรงเรียน และจำนวนโรงเรียนกว่า 600 แห่งต้องถูกปิดตัว นั่นหมายความว่าเด็กๆ อาจไม่ได้กลับเข้าสู่ระบบการศึกษาอีกเลย

ปัจจุบัน กลุ่ม #BringBackOurGirls ยังคงดำเนินการอยู่ด้วยความมุ่งมั่นและทำหน้าที่ในการสร้างความตระหนักรู้และกดดันให้รัฐบาลไนจีเรียและนานาชาติเร่งช่วยเหลือเด็กหญิงที่ยังถูกลักพาตัว รวมทั้งผลักดันให้ชุมชนทำงานร่วมกันต่อเนื่อง เพื่อสกัดกั้นความรุนแรงและความไม่ปลอดภัยในพื้นที่อย่างจริงจัง โดยหนึ่งในแม่อาสาได้ประกาศจุดยืนไว้ว่า “รัฐบาลต้องเข้าใจว่าเราจะไม่มีวันยอมให้เกิดความเงียบงัน เราจะส่งเสียงและทำสิ่งที่ถูกต้องอย่างไม่ยอมจำนน เพื่อปล่อยตัวลูกสาวของเราทุกคน”

เมื่อแม่ลุกขึ้นพูดและลงมือทำ เพื่อส่งมอบโรงเรียนที่ดีกว่าให้ลูก...แม่จากมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ อาสาเป็นผู้ตรวจสอบการใช้จ่ายเงินสาธารณะและรายงานผลการดำเนินงานในโรงเรียนของลูกๆ ภายใต้โครงการ A Citizen Participatory Audit (CPA) ซึ่งเปิดพื้นที่ให้ประชาชนจากองค์กรภาคประชาสังคมเข้าร่วมอบรมเพื่อเป็นหนึ่งในคณะทำงานตรวจสอบการใช้ทรัพยากรสาธารณะของรัฐ เนื่องจากโรงเรียนหลายแห่งขาดแคลนทรัพยากรและโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นต่อการเรียนการสอน ซึ่งส่งผลกระทบต่อความปลอดภัยและความสามารถในการเรียนรู้สำหรับเด็กๆ โดยในปี 2019 มีแม่อาสากว่า 71 คน ลงพื้นที่ตรวจสอบและประเมินอาคารเรียนกว่า 150 แห่งในมะนิลา เพื่อตรวจสอบความปลอดภัย โครงสร้างอาคาร สภาพแวดล้อม และสิ่งอำนวยความสะดวกตามเกณฑ์มาตรฐาน ผลการตรวจสอบจากแม่อาสาถูกนำไปประเมินสถานะของอาคารเรียนและมีการจัดสรรงบประมาณเพื่อปรับปรุงให้ดีขึ้น ปัจจุบันโครงการนี้กลายเป็นต้นแบบในการพัฒนาสถาบันตรวจสอบบัญชีภาคพลเมืองกว่า 12 แห่งทั่วโลก

หนึ่งในแม่อาสาพูดอย่างภูมิใจว่า “ก่อนหน้านี้ฉันมัวแต่นั่งกังวลอยู่ที่มุมห้อง แต่เมื่อมีโครงการนี้ ฉันได้ออกจากบ้านเพื่อลงมือเปลี่ยนแปลง และความทุ่มเทของฉัน ส่งผลให้ลูกๆ ได้ไปโรงเรียนที่ปลอดภัย”

เรื่องสุดท้าย เมื่ออาหารกลางวันลูกต้องมีคุณภาพ แม่จากหลายโรงเรียนในประเทศไทย รวมตัวกันสำรวจงบอาหารกลางวันโรงเรียน...หากพูดถึงการทุจริตในสถาบันการศึกษา ปัญหาที่พบบ่อยครั้ง คือการทุจริตโครงการอาหารกลางวันเด็ก ซึ่งเกิดจากการใช้งบประมาณไม่โปร่งใส มีการปลอมแปลงเอกสารและเบิกเงินเกินจริง โดยส่วนใหญ่เกิดจากการสมยอมระหว่างผู้ขายกับคณะกรรมการตรวจรับอาหารกลางวันของโรงเรียน ส่งผลให้เด็กนักเรียนได้รับอาหารคุณภาพต่ำและเสี่ยงต่อภาวะทุพโภชนาการ โดยกลุ่มแม่ได้เข้าไปมีส่วนร่วมตรวจสอบการดำเนินงานของโรงเรียน ลงไปพูดคุยกับครู แม่ครัว รวมถึงมีการส่งภาพอาหารกลางวันเด็กในแต่ละแห่งพร้อมเปรียบเทียบกับงบประมาณที่แต่ละโรงเรียนได้รับ ทำให้โรงเรียนหลายแห่งถูกตรวจสอบ สิ่งที่น่าเศร้าคือผู้มีบทบาทในการตรวจสอบอย่างคณะกรรมการฯ กลับละเลยหน้าที่ ทำให้กลายเป็นช่องว่างที่เปิดโอกาสให้เกิดการทุจริต อย่างไรก็ดี หลายฝ่ายที่เกี่ยวข้องได้สะท้อนว่าควรมีการบริหารจัดการเงินค่าอาหารกลางวันให้มีประสิทธิภาพและคุ้มค่ามากขึ้น เพราะโครงการอาหารกลางวันในโรงเรียนไม่เพียงแต่ช่วยบรรเทาภาระทางการเงินของครอบครัว แต่ยังส่งเสริมโภชนาการที่ดีและสนับสนุนการเรียนรู้ของเด็กๆ อีกด้วย

หนึ่งในแม่อาสาเน้นย้ำว่า “เด็กทุกคนสมควรได้รับอาหารที่ดีและมีประโยชน์ เราต้องช่วยกันเป็นหูเป็นตาไม่ให้เกิดการทุจริตอาหารกลางวันอีกต่อไป”

จาก 4 เรื่องราวของ Wonder Mom ทำให้ผู้เขียนสัมผัสได้ถึงความรักและความหวังดีของแม่ ซึ่งกลายเป็นพลังอันยิ่งใหญ่ที่สามารถผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งในระดับชุมชนและระดับประเทศได้ กลุ่มแม่เหล่านี้ เชื่อว่าการรวมพลังของชุมชนและการเรียกร้องอย่างไม่ยอมแพ้ของพวกเธอสามารถต่อสู้กับคอร์รัปชันและความอยุติธรรมในสังคมได้ เพราะเราต่างรู้ดีว่าคอร์รัปชันสามารถพรากความฝันไปจากมือของเด็กๆ ได้ในพริบตาเดียว ไม่ว่าจะเป็นการมีสุขภาพที่แข็งแรง การเข้าถึงโภชนาการที่ดี การศึกษาที่มีคุณภาพ ตลอดจนการได้เติบโตในสังคมที่ปลอดภัย

ทั้งนี้ แม่ไม่ควรต้องต่อสู้กับคอร์รัปชันโดยลำพัง ดังจะเห็นจากเบื้องหลังความสำเร็จของการเคลื่อนไหวในกลุ่มแม่ มีฟันเฟืองสำคัญเข้ามาร่วมขับเคลื่อนและแก้ปัญหาไปด้วยกัน ได้แก่ กลไกของรัฐที่มีอำนาจในการปราบปราม เอาผิดลงโทษที่พร้อมสนับสนุนการทำงาน และกลไกของสื่อที่มีอำนาจในการเปิดโปงและเป็นกระบอกเสียงให้ประชาชน เพื่อติดปีกและเติมพลังแบบอันลิมิเต็ดให้กับ Wonder Mom ที่อยู่ในทุกบ้าน ทั่วทุกมุมโลก ให้ทุกเสียงของแม่คือแรงบันดาลใจของลูกๆทุกคน...สุขสันต์วันแม่ค่ะ

สุภัจจา อังค์สุวรรณ